Đột quỵ thường không đau. Nó hay bắt đầu bằng một bên người yếu đi, miệng méo xuống, hoặc câu nói bỗng lộn xộn — mà người bệnh vẫn tỉnh, vẫn tự đứng lên được. Vì trông «chưa đến mức phải đi viện» nên cả nhà ngồi bàn nhau rồi cho nằm nghỉ, chờ xem có đỡ không. Não mất dần tế bào trong lúc đó. Từng phút đều tính.
Theo thứ tự này, không đổi. ① GỌI 115 NGAY, nói rõ hai chữ «nghi đột quỵ» để tổng đài điều xe và chỉ tới nơi xử lý được. ② XEM ĐỒNG HỒ: ghi GIỜ CUỐI CÙNG người đó còn bình thường, không phải giờ bạn phát hiện. ③ Cho nằm nghiêng một bên, đầu và vai hơi cao, nới cổ áo. ④ KHÔNG cho ăn, uống hay nuốt bất cứ thứ gì, kể cả một ngụm nước. ⑤ Ở cạnh tới khi xe cấp cứu đến; nếu ngừng thở hoặc chỉ thở ngáp thì nói ngay với tổng đài và làm theo hướng dẫn ép tim qua điện thoại.
Nhận ra: bốn dấu hiệu phải nhớ
Bốn chữ dễ nhớ: méo cười · yếu tay · nói khó · gọi cấp cứu. Nghi ngờ thì thử thẳng ba việc đầu, ngay tại chỗ:
- MÉO CƯỜI — nhờ người đó cười hoặc nhe răng. Một bên mặt xệ xuống, nhân trung lệch, một bên mắt khép không kín.
- YẾU TAY — nhờ giơ thẳng hai tay lên cùng lúc rồi giữ. Một tay rơi xuống hoặc không giơ lên bằng tay kia. Chân một bên yếu cũng tính.
- NÓI KHÓ — nhờ nhắc lại một câu đơn giản. Nói líu, nói lắp, tìm không ra chữ, hoặc không hiểu câu bạn vừa nói.
- GỌI CẤP CỨU — chỉ cần MỘT trong ba dấu hiệu là gọi 115, không cần đủ cả ba.
Mờ mắt đột ngột, chóng mặt mất thăng bằng, đau đầu dữ dội chưa từng có, tê hẳn nửa người, lẫn lộn — cũng là dấu hiệu đột quỵ. Điểm chung là ĐỘT NGỘT.
Dễ nhầm theo hai hướng. Một là gán cho nguyên nhân quen — trúng gió, tụt huyết áp, thiếu máu não — rồi cạo gió và cho nằm. Hai là tin lời người bệnh: đột quỵ có thể làm chính họ không nhận ra mình đang yếu nửa người, nên «tôi ổn mà» không phải bằng chứng — người đánh giá phải là người khác.
Giờ cuối cùng người đó còn bình thường
Bác sĩ hỏi câu này đầu tiên, và người nhà hầu như luôn trả lời sai vì trả lời theo giờ PHÁT HIỆN. Ngủ dậy mới thấy yếu tay thì mốc tính từ lúc đi ngủ, không phải lúc tỉnh. Hãy dựng lại mốc bằng việc có thật: lần cuối nói chuyện bình thường, bữa ăn gần nhất, tin nhắn hay cuộc gọi cuối gửi lúc mấy giờ. Ghi ra giấy, kèm tên người chứng kiến; không rõ thì nói thật là không rõ, đừng đoán cho tròn.
Làm gì trong lúc chờ xe cấp cứu
- Mở cửa, bật đèn, dọn lối cho cáng vào; nhờ người ra đầu hẻm đón xe.
- Gom thuốc đang dùng (mang cả vỏ hộp), giấy tờ, sổ khám cũ.
- Nôn: giữ nằm nghiêng để không sặc, lau miệng, không cố cho ngồi dậy.
- Co giật: dọn vật cứng quanh đầu, không giữ chặt tay chân, không nhét gì vào miệng.
- Ghi thêm diễn biến: nặng lên hay giữ nguyên, có lúc nào lơ mơ đi.
Những việc KHÔNG được làm
Toàn là những việc hay được làm với lòng tốt:
- KHÔNG chích máu đầu ngón tay, ngón chân hay dái tai. Việc này không làm máu lên não; nó gây đau, chảy máu, nhiễm trùng và lấy đi thứ quý nhất lúc này: thời gian.
- KHÔNG cạo gió, đánh gió, giác hơi, xoa dầu, bấm huyệt.
- KHÔNG cho uống nước, sữa, thuốc hay thứ gì phải nuốt. Đột quỵ làm phản xạ nuốt yếu đi, nước sẽ vào phổi — thêm viêm phổi ngay trên đường đi.
- KHÔNG tự cho uống aspirin. Có hai loại đột quỵ, một do mạch tắc và một do chảy máu trong não; ở nhà không phân biệt được, mà với loại chảy máu thì thuốc này làm nặng thêm.
- KHÔNG tự cho uống thuốc huyết áp để «hạ xuống cho an toàn». Huyết áp cao lúc này có khi là cách cơ thể giữ máu cho phần não còn sống; hạ sai lúc, sai mức đều hại, nên để bác sĩ quyết.
- KHÔNG cho nằm nghỉ chờ xem có đỡ không, và không chờ họp đủ người nhà mới quyết.
- KHÔNG tự chở bằng xe máy: người đã yếu nửa người ngồi xe máy là ngã thêm một lần.
Khi nào phải đi viện
GỌI 115 NGAY — không chờ tới sáng, không chờ xem thêm — nếu ĐỘT NGỘT có BẤT KỲ dấu hiệu nào: méo một bên mặt · yếu hoặc tê một bên tay, chân · nói líu, không hiểu lời người khác · mờ mắt, nhìn đôi · chóng mặt dữ dội, mất thăng bằng · đau đầu dữ dội chưa từng có · lẫn lộn, lơ mơ, gọi khó tỉnh · co giật · ngất. Chỉ cần MỘT dấu hiệu là đủ. Dấu hiệu đã tự hết hẳn cũng vẫn phải đi cấp cứu ngay: đó có thể là cơn báo trước của một đột quỵ nặng.
Không cần xe cấp cứu nhưng vẫn phải đi khám: người có huyết áp cao, bệnh tim hay đái tháo đường mà chưa có dấu hiệu gì nên khám sớm; người vừa ra viện sau đột quỵ thì tái khám theo hẹn, liên hệ ngay nếu yếu thêm, sốt hoặc ho sặc khi ăn.
Theo CDC Hoa Kỳ, phải ghi lại thời điểm dấu hiệu đầu tiên xuất hiện, và gọi xe cấp cứu thay vì tự lái xe đi, vì nhân viên cấp cứu có thể bắt đầu xử lý ngay trên đường. Bài viết truyền đạt lại bằng lời của chúng tôi, không thay cho thăm khám trực tiếp; việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Nói thẳng: đột quỵ không có cách xử lý tại nhà — không thủ thuật nào ở nhà thay được việc đưa người bệnh tới nơi chụp được hình não và can thiệp được mạch máu. Điều dưỡng và bác sĩ tới nhà có vai trò ở giai đoạn SAU, khi bệnh viện đã cho về: tập vận động và tập nói, chống loét do nằm lâu, cho ăn đúng cách khi còn khó nuốt, theo dõi huyết áp, nhắc uống đúng đơn, phát hiện sớm dấu hiệu đột quỵ lần hai.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Stroke
