Nói ngay điều quan trọng nhất: giai đoạn nguy hiểm của sốt xuất huyết không phải lúc sốt cao, mà là lúc VỪA HẾT SỐT — thường từ ngày 3 đến ngày 7 của bệnh. Ngược với trực giác: gia đình thấy người bệnh hạ sốt thì yên tâm, bớt canh, đúng vào lúc cần theo dõi sát nhất.
Nhận ra, và thứ rất dễ nhầm
Bệnh mở màn đột ngột, không từ từ như cảm lạnh: sốt cao, đau đầu nhiều, đau sau hốc mắt, đau mỏi người và khớp, buồn nôn hoặc nôn, có thể nổi ban đỏ sau vài ngày. Người bệnh mệt rã rời.
Dễ nhầm nhất là với cúm và sốt virus thường. Điểm phân biệt đáng tin nằm ở DIỄN BIẾN: cúm nặng nhất lúc sốt rồi nhẹ dần; sốt xuất huyết có thể trở nặng ngay khi nhiệt độ về bình thường. Không ai phân biệt chắc bằng mắt được, nên cần xét nghiệm máu.
Ba giai đoạn và cửa sổ phải canh
| Giai đoạn | Thường vào | Việc của gia đình |
|---|---|---|
| Sốt | Ngày 1 đến ngày 3 | Bù nước, hạ sốt an toàn, đi khám xét nghiệm |
| Nguy hiểm | Ngày 3 đến ngày 7, bắt đầu KHI HẾT SỐT | Theo dõi sát nhất, ở cạnh người bệnh; thấy dấu hiệu cảnh báo là đi viện |
| Hồi phục | Sau ngày 7 | Ăn uống lại dần, theo dõi thêm vài ngày |
Làm gì ngay tại nhà
- Ghi ra giấy NGÀY ĐẦU TIÊN sốt — mốc này quyết định hôm nay là ngày thứ mấy của bệnh, và rất hay bị nhớ sai; mỗi lần đo nhiệt độ thì ghi kèm giờ đo.
- Cho uống liên tục, từng ít một cho dễ giữ: nước đun sôi để nguội, oresol pha đúng hướng dẫn in trên bao bì, nước cháo loãng, nước dừa, sữa.
- Theo dõi thứ quan sát được: còn uống được không, có nôn ra hết, có đi tiểu không, tỉnh táo hay lừ đừ.
- Cho nghỉ, mặc thoáng, lau người bằng nước ấm khi sốt cao.
- Khi hết sốt thì TĂNG theo dõi chứ không giảm, nhất là ban đêm. Phân công một người trực, đừng để ai cũng tưởng người khác đang để ý đó.
- Cho người đang sốt ngủ trong màn kể cả ban ngày — muỗi đốt người bệnh rồi đốt người lành là cách bệnh lan trong một nhà.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG dùng ibuprofen, aspirin hay thuốc chống viêm không steroid (NSAID) khác — nhóm này làm tăng nguy cơ xuất huyết. Nhiều thuốc cảm bán sẵn có chứa chúng, nên đọc nhãn hoặc hỏi dược sĩ.
- Paracetamol là lựa chọn thường dùng để hạ sốt, nhưng liều và khoảng cách giữa các lần dùng do bác sĩ hoặc dược sĩ quyết — không tự tăng.
- KHÔNG tự truyền dịch tại nhà. Truyền dịch trong sốt xuất huyết phải có chỉ định và theo dõi của bác sĩ; sai thời điểm hoặc sai lượng đều gây hại.
- KHÔNG tự dùng kháng sinh: bệnh do virus, kháng sinh không có tác dụng.
- KHÔNG cạo gió, đánh gió, chích lể, giác hơi — gây chảy máu và nhiễm trùng ở người đang dễ xuất huyết.
- KHÔNG chờ qua đêm xem sao khi đã có dấu hiệu cảnh báo, và không tin câu hết sốt là khỏi rồi.
Không có thuốc đặc hiệu — theo dõi chính là điều trị
Theo CDC, hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu cho sốt xuất huyết. Chăm sóc gồm bù nước, nghỉ, hạ sốt an toàn và phát hiện sớm dấu hiệu nặng. Nghe như ít, nhưng phần lớn ca nguy kịch là ca mà dấu hiệu cảnh báo bị bỏ qua trong vài giờ đầu.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU NGAY — không chờ tới sáng, không chờ xem thêm — nếu người bệnh có BẤT KỲ dấu hiệu nào sau đây: đau bụng dữ dội hoặc đau tăng dần; nôn liên tục, không giữ được nước uống; chảy máu chân răng hoặc chảy máu mũi; đi ngoài phân đen hoặc nôn ra máu; bứt rứt, kích động, hoặc li bì gọi khó tỉnh; da lạnh, ẩm, tái; không đi tiểu trong nhiều giờ. Những dấu hiệu này hay xuất hiện đúng lúc vừa hết sốt. Gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất, mang theo sổ ghi ngày sốt.
| Mức độ | Tình huống |
|---|---|
| Đi cấp cứu ngay | Bất kỳ dấu hiệu cảnh báo ở trên; lơ mơ, khó thở, chân tay lạnh, không uống được gì |
| Khám trong vòng 24 giờ | Vừa hết sốt mà mệt hơn trước; nôn nhiều, uống ít; sốt sang ngày thứ ba mà chưa xét nghiệm máu |
| Khám trong 24 đến 72 giờ | Mới sốt, còn ăn uống được, tỉnh táo — nhưng cần xét nghiệm để biết có đúng bệnh này |
| Cẩn trọng hơn mức trên | Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ có thai, người có bệnh mạn tính, người đã từng mắc |
Phòng bệnh: muỗi truyền bệnh đốt ban ngày
Khác với hình dung quen thuộc, muỗi truyền sốt xuất huyết hoạt động mạnh vào ban ngày, rõ nhất là sáng sớm và chiều muộn — nên chống muỗi ban ngày quan trọng ngang ban đêm. Ở Việt Nam bệnh lưu hành quanh năm, tăng trong mùa mưa và những tuần ngay sau mưa.
- Đổ, úp, thay nước mọi chỗ đọng quanh nhà: lọ hoa, chậu cảnh, khay nước tủ lạnh, lu, xô, vỏ xe cũ.
- Lắp lưới chắn muỗi, dùng kem hoặc xịt chống muỗi cả ban ngày; cho trẻ mặc áo dài tay khi ra sân.
- Trong nhà hoặc trong xóm đã có người mắc thì dọn nước đọng gắt hơn vài tuần sau đó.
Khi nào nên gọi bác sĩ tới nhà
Gia đình thường cần người có chuyên môn cho hai việc: xét nghiệm máu để biết có đúng sốt xuất huyết, và một người biết nhìn dấu hiệu nặng trong mấy ngày phải canh. Bác sĩ hoặc điều dưỡng tới nhà làm được cả hai. Nhưng nếu đã có dấu hiệu cảnh báo ở trên thì đi viện trước, gọi sau — đừng đợi.
Các mốc ngày, dấu hiệu cảnh báo và khuyến nghị tránh ibuprofen, aspirin trong bài theo hướng dẫn của CDC Hoa Kỳ; bài viết truyền đạt lại, không thay cho thăm khám trực tiếp. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Dengue
