Nói ngay điều quan trọng nhất: với viêm phổi, thứ quyết định không phải cơn sốt cao tới đâu mà là HƠI THỞ — và bạn không cần máy đo nào để thấy nó, chỉ cần biết nhìn đúng chỗ.
Nhận ra: viêm phổi nói bằng hơi thở
Viêm phổi thường mở màn như một đợt cảm hay cúm: sốt, ớn lạnh, ho, mệt. Rồi có thêm thứ khác — ho có đờm, đau một bên ngực tăng khi hít sâu hoặc khi ho, và quan trọng nhất là thở khác đi.
Dấu hiệu khó thở nhìn thấy được, không cần máy đo
- ĐẾM NHỊP THỞ khi người bệnh nằm yên, không vừa đi lại hay vừa khóc. Thứ cần so không phải một con số chuẩn nào, mà là so với chính người đó lúc bình thường — nhanh hơn rõ rệt là một dấu hiệu.
- THỞ CO KÉO: hõm ức hoặc kẽ giữa các xương sườn bị hút lõm mỗi nhịp hít vào; ở trẻ còn thêm cánh mũi phập phồng. Cởi áo ra mà nhìn vào lồng ngực — qua lớp áo thì không thấy.
- NÓI KHÔNG HẾT CÂU: phải ngừng lấy hơi giữa câu, hoặc chỉ đáp được từng từ ngắn. Cứ hỏi một câu dài rồi nghe cách họ trả lời.
- PHẢI NGỒI DẬY MỚI DỄ THỞ: nằm xuống là tức, phải kê cao đầu hoặc ngồi mới chịu được.
- MÔI, ĐẦU NGÓN TAY hoặc nền móng nhợt, xám hoặc tím — tuỳ màu da mà biểu hiện khác nhau. Thấy dấu hiệu này là đi cấp cứu.
Người cao tuổi có thể không sốt
Ở người lớn tuổi, viêm phổi có thể không mở màn bằng sốt mà bằng những thứ trông chẳng giống bệnh phổi: tự nhiên lú lẫn, nói lẫn; ăn kém hẳn; yếu đi rõ rệt, đi không vững, hay ngã. Gia đình thường cho là cụ dạo này yếu rồi chờ thêm — hãy cho khám, kể cả khi đo không thấy sốt.
Dễ nhầm với gì
| Dễ nhầm với | Điểm khác thấy được |
|---|---|
| Cúm, COVID-19, sốt siêu vi | Mở màn gần như nhau; điểm nghi viêm phổi là hơi thở khác đi |
| Viêm phế quản, ho sau cảm | Ho nhiều, dai dẳng, nhưng không khó thở, không đau một bên ngực |
| Khó thở do bệnh tim | Tăng khi nằm, thường kèm phù hai chân và có bệnh tim sẵn |
Viêm phổi chính là biến chứng mà bài cúm A trên trang này đã cảnh báo: sốt hoặc ho đỡ rồi nặng trở lại. Nhưng nghe phổi và chụp phim mới chốt được.
Làm gì ngay tại nhà
Những việc dưới đây dành cho ca NHẸ mà bác sĩ đã khám và cho theo dõi tại nhà. Chưa ai khám mà đã khó thở thì việc cần làm là đi, không phải chăm.
- Ghi ra giấy các mốc: ngày sốt đầu tiên, ngày bắt đầu ho, ngày thở khác đi — bác sĩ hỏi đúng những mốc này, và chúng rất hay bị nhớ sai.
- Ghi lại diễn biến vài giờ một lần: nhịp thở, còn uống được không, có đi tiểu không, tỉnh táo hay lừ đừ.
- Uống nước đều, từng ít một để đờm loãng ra; nghỉ thật, kê cao đầu khi nằm nếu thấy dễ thở hơn.
- Phòng thoáng khí; tránh khói thuốc, khói bếp than, nhang.
- Cần hạ sốt hay giảm đau thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ: paracetamol là lựa chọn thường dùng, nhưng dùng thế nào do họ quyết.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG tự mua kháng sinh. Viêm phổi có thể do vi khuẩn, do vi rút hoặc do nấm; kháng sinh chỉ tác dụng với vi khuẩn, nên với viêm phổi do vi rút nó vô ích — và dùng sai còn làm vi khuẩn kháng thuốc.
- KHÔNG tự dùng thuốc ức chế ho khi đang có đờm: ho là cách phổi đẩy đờm ra, chặn lại thì đờm đọng trong phổi.
- KHÔNG chờ qua đêm khi đã khó thở — đây là chỗ việc chờ đổi hẳn kết cục.
- KHÔNG lấy việc không sốt làm lý do yên tâm, nhất là với người cao tuổi.
- KHÔNG dùng lại đơn thuốc cũ, và đừng tự ngưng thuốc giữa đợt khi thấy đỡ.
Ai thuộc nhóm nguy cơ cao, cần khám sớm
Theo CDC, nguy cơ mắc viêm phổi và chuyển nặng tăng ở: người cao tuổi; trẻ nhỏ; người có bệnh phổi mạn tính như hen hay bệnh phổi tắc nghẽn; người có bệnh tim, đái tháo đường, bệnh thận hoặc gan mạn; người suy giảm miễn dịch; người hút thuốc; người vừa mắc cúm hoặc COVID-19.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU NGAY hoặc gọi 115 nếu có BẤT KỲ dấu hiệu sau. Người lớn: khó thở, thở gấp, hoặc thở co kéo ở hõm ức và kẽ sườn; nói không hết câu phải ngừng lấy hơi; môi, nền móng tay hoặc da nhợt, xám hoặc tím; đau hay cảm giác đè nặng ở ngực không hết; lú lẫn mới xuất hiện, gọi khó tỉnh; không đi tiểu; yếu tới mức không ngồi dậy được. Trẻ: thở nhanh rõ rệt, lõm ngực, cánh mũi phập phồng; môi hoặc mặt tím; không uống được gì, khóc không ra nước mắt; không chơi, không tương tác khi thức; co giật. — KHÁM TRONG NGÀY, đừng để sang mai, nếu: người bệnh thuộc nhóm nguy cơ cao ở trên; sốt hoặc ho đã đỡ rồi nặng trở lại; sốt không hạ sau vài ngày; ho ra đờm có máu; đau một bên ngực tăng khi hít sâu; hoặc người cao tuổi đột nhiên lú lẫn, ăn kém, yếu hẳn đi dù không sốt. — Không chắc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Khi nào nên gọi bác sĩ tới nhà
Ở viêm phổi, câu hỏi gia đình cần trả lời rất hẹp: hơi thở này đã tới mức phải vào viện chưa. Bác sĩ và điều dưỡng Y Tế Xanh tới tận nhà nghe phổi, đo sinh tồn, lấy mẫu xét nghiệm tại giường và theo dõi những ngày sau. Nhưng nói thẳng giới hạn: chẩn đoán viêm phổi thường cần chụp phim phổi, còn ca khó thở cần thở oxy và theo dõi liên tục; cả hai phải tới cơ sở y tế. Đã có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Các dấu hiệu cảnh báo và nhóm nguy cơ cao trong bài theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ về viêm phổi; bài truyền đạt lại, không thay cho thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Pneumonia
