Vừa bị chó cắn, mèo cào, hay thấy một con dơi trong phòng ngủ — hai việc quan trọng nhất đều làm được hôm nay: rửa vết thương thật kỹ, rồi đi khám. Bệnh dại đã khởi phát thì gần như không cứu được; xử lý đúng ngay sau khi bị cắn thì phòng được.
Nhận ra: thế nào là đã bị phơi nhiễm
Phần nhiều người đi khám muộn không phải vì không biết bệnh dại nguy hiểm, mà vì tự kết luận vết của mình «không đáng kể». Kích thước vết thương không nói lên mức nguy hiểm.
- Bị động vật có vú cắn hoặc cào — chó, mèo, dơi, khỉ, động vật hoang; vết bé xíu, không chảy máu cũng tính
- Nước bọt con vật tiếp xúc với vết hở, da đang xước, hoặc bắn vào mắt, mũi, miệng — kể cả khi nó chỉ liếm
- Có khả năng đã chạm trực tiếp vào dơi, dù không thấy dấu cắn: theo CDC, vết dơi cắn có thể rất nhỏ và bạn có thể không biết mình bị cắn
- Ngủ dậy thấy dơi trong phòng: CDC khuyên coi như có thể đã bị phơi nhiễm và đi khám
- Theo CDC, trên thế giới chó nhà là nguồn gây phần lớn ca tử vong do dại ở người; mèo bị dại cũng được báo cáo thường xuyên
- Trẻ nhỏ dễ bị hơn: CDC nêu lý do là trẻ tò mò, chưa đọc được dấu hiệu cảnh báo của con vật, và vì người nhỏ nên vết cắn dễ vào vùng đầu mặt
- Ngược lại, chỉ vuốt hay ôm con vật mà không bị cắn, không bị cào, không chạm nước bọt vào vết hở thì không tính là phơi nhiễm — nhưng CDC khuyên khi không chắc mình có tiếp xúc hay không thì cứ hỏi cơ quan y tế
Làm gì ngay
Không việc nào dưới đây cần đơn thuốc.
- Rửa vết thương ngay bằng nước sạch và xà phòng, xả dưới vòi nước chảy và rửa thật lâu — theo CDC là 15 phút — để trôi bớt vi rút.
- Rửa xong che bằng gạc sạch, rồi đi khám hôm nay. Đừng vì muốn rửa thêm mà hoãn buổi khám.
- Ghi lại giờ bị thương, con vật là gì, ở đâu, của nhà ai hay vật hoang.
- Vật nuôi có chủ thì hỏi chủ xem con vật đã tiêm phòng dại chưa và xin bằng chứng. Mang thông tin đó đi khám — đó là dữ kiện bác sĩ cần, không phải lý do để bạn ở nhà.
- Đừng tự đi bắt con vật. Báo cơ quan thú y hoặc y tế địa phương để họ xử lý và theo dõi nó.
- Có dơi trong nhà thì đừng thả nó ra trước khi hỏi ý kiến cơ quan y tế — CDC nói rõ điều này, vì con dơi đó có thể cần được kiểm tra.
Những việc KHÔNG được làm
- Không chờ xem con vật có biểu hiện gì rồi mới quyết: theo CDC, quyết định đi khám không được trì hoãn. Theo dõi con vật là việc của cơ quan y tế và thú y, và bác sĩ có thể dựa vào đó — nhưng đó là đánh giá của họ, không phải lý do bạn bỏ buổi khám
- Không coi «vết đã lành» hay «bị lâu rồi» là lý do thôi không đi
- Không đắp lá, rắc thuốc bột, bôi kem đánh răng, dầu hay mỡ lên vết thương
- Không hút, không nặn, không rạch rộng vết cắn; không khâu tại nhà
- Không tự mua kháng sinh rồi coi như xong — kháng sinh không phòng được bệnh dại
Dấu hiệu bệnh đã khởi phát
Bệnh dại không khởi phát ngay. Theo CDC, khoảng thời gian từ lúc phơi nhiễm tới lúc có triệu chứng có thể kéo dài hàng tuần tới hàng tháng. Đó là lý do người nhà thường không nối được hai việc: vết cắn đã lành từ lâu, chẳng ai còn nhớ tới nó.
- Giai đoạn đầu giống cúm: mệt, khó ở, sốt, đau đầu
- Cảm giác khó chịu, râm ran hoặc ngứa ngay tại chỗ vết cắn cũ — dấu hiệu rất đặc trưng, theo CDC
- Sau đó: lo lắng bất thường, lú lẫn, kích động, ảo giác
- Rất khát nhưng hoảng loạn khi gặp nước; nhiều nước bọt
- Hành vi hung dữ, vùng vẫy, cắn người
Khi nào phải đi viện
Gọi 115 hoặc tới cấp cứu NGAY nếu đã có bất kỳ dấu hiệu khởi phát nêu trên — sốt và đau đầu, râm ran hay ngứa ở chỗ vết cắn cũ, lú lẫn, kích động, nhiều nước bọt, khát mà sợ nước, vùng vẫy — sau bất kỳ lần bị động vật cắn, cào hay liếm, kể cả nhiều tuần trước đó. Khi gọi, nói rõ trước đó có vết động vật cắn. Cũng tới cấp cứu NGAY dù chưa có triệu chứng nếu: vết chảy máu nhiều hoặc rất sâu · vết ở đầu, mặt, cổ · nhiều vết cắn cùng lúc · bị dơi hoặc động vật hoang cắn · trẻ nhỏ bị cắn vào đầu hoặc mặt. ĐI KHÁM TRONG NGÀY, đừng chờ tới mai, với mọi trường hợp còn lại: bị chó, mèo, khỉ hay con vật lạ cắn hoặc cào, dù vết bé xíu · bị liếm lên da đang xước, hoặc nước bọt bắn vào mắt, mũi, miệng · ngủ dậy thấy dơi trong phòng · con vật chạy mất, là vật hoang, hoặc không rõ của ai.
Theo CDC, phần lớn ca phơi nhiễm cần được khám nhanh nhưng không buộc vào thẳng cấp cứu, trừ khi bản thân vết thương cần xử lý cấp cứu. Hai mức trên vì thế khác nhau ở vết thương và con vật, không ở chỗ bệnh nhẹ hay nặng — phần việc của bạn là đi khám, đừng tự xếp mức.
Việc gì phải tới cơ sở y tế
Nói thẳng: đây là bệnh phải tới cơ sở y tế. Vắc xin và huyết thanh phòng dại được tiêm ở cơ sở y tế, không ở nhà. Phần Y Tế Xanh làm được nằm quanh vết thương: nghe bạn kể qua cuộc gọi video rồi nói rõ ca này có cần đi khám hay không, thay băng và cắt chỉ theo y lệnh sau khi cơ sở y tế đã xử lý. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Theo CDC, bệnh dại lây chủ yếu qua vết cắn và vết cào của động vật nhiễm bệnh, và CDC hướng dẫn rửa ngay vết cắn, vết cào bằng nước và xà phòng rồi đi khám, coi việc đi khám là việc không được trì hoãn. Nguồn: CDC. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Rabies
