«Tiền đình» là cái nhãn người Việt hay tự dán cho mọi cơn chóng mặt, rồi mua thuốc uống và chờ đỡ. Phần lớn cơn chóng mặt đúng là lành tính. Nhưng theo CDC, chóng mặt và mất thăng bằng xuất hiện ĐỘT NGỘT là dấu hiệu đột quỵ — gọi cấp cứu ngay.
Nhận ra: chóng mặt kiểu nào
Hai cảm giác khác nhau mà cùng gọi là chóng mặt. Một là XOAY TRÒN: cảnh vật hoặc chính mình quay, hay kèm buồn nôn. Hai là CHOÁNG, tối sầm, như sắp ngất, thường lúc đứng lên. Nhóm thường lành tính nhận ra thế này:
- Cơn đổi theo TƯ THẾ: xoay người trên giường, nằm xuống, ngồi dậy hay ngửa cổ lên thì cơn xoay ập đến, kéo dài vài chục giây rồi dịu, nằm yên thì hết.
- Nhiều cơn giống nhau trong một ngày; giữa các cơn thì người bình thường, đi lại được.
- Không yếu, không tê, không nói khó, và không có dấu hiệu nào trong hộp cờ đỏ phía dưới.
Dễ nhầm với gì
- Đột quỵ — cái nhầm đắt nhất. Chóng mặt do đột quỵ ĐỘT NGỘT, không ập đến rồi dịu theo tư thế như cơn từ tai trong, và thường kèm đi lệch một bên.
- Tim mạch — theo CDC, cảm giác yếu người, choáng hoặc như sắp ngất kèm vã mồ hôi lạnh là một trong các dấu hiệu nhồi máu cơ tim, phải gọi cấp cứu ngay.
- Mất nước hoặc say nóng — sau tiêu chảy, nôn, sốt hay làm việc ngoài nắng. Theo CDC, chóng mặt là một dấu hiệu kiệt sức do nóng.
Làm gì ngay
- NGỒI hoặc nằm xuống ngay tại chỗ, chỗ nào an toàn nhất. Đừng cố đi tới giường — té trong lúc đang chóng mặt là biến chứng hay gặp nhất.
- Nằm yên, mở mắt, nhìn vào một điểm cố định. Nhắm mắt thường làm cảm giác xoay nặng hơn.
- Nhờ người khác thử ba việc của đột quỵ: nhờ cười, nhờ giơ thẳng hai tay, nhờ nhắc lại một câu. Lệch ở việc nào cũng là gọi 115.
- Ghi giờ cơn bắt đầu, cơn kéo dài bao lâu, lúc đó đang làm gì — bác sĩ sẽ hỏi ngay.
- Uống nước từng ngụm nhỏ nếu còn nuốt bình thường. Buồn nôn nhiều thì đừng cố uống.
- Đứng lên theo ba nhịp: ngồi lên trước, ngồi tại chỗ một lúc, rồi mới đứng và bám vào vật chắc.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG tự gọi là «bệnh tiền đình» rồi uống thuốc cũ hay thuốc của người khác. Thuốc cắt cơn làm dấu hiệu mờ đi mà nguyên nhân vẫn còn nguyên; nhiều loại còn gây buồn ngủ nên người cao tuổi càng dễ té. Thuốc do bác sĩ hoặc dược sĩ quyết.
- KHÔNG cạo gió, chích máu đầu ngón tay, giác hơi để «cho máu lên não». Những việc đó không có tác dụng và lấy đi thứ quý nhất lúc này: thời gian.
- KHÔNG tự lái xe, không chở người đang chóng mặt bằng xe máy, và không để họ đi tắm một mình.
- KHÔNG tự tập động tác xoay đầu, lắc đầu tìm trên mạng. Bài tập phù hợp do người có chuyên môn chọn sau khi khám — làm sai loại chóng mặt có thể nặng thêm.
- KHÔNG bỏ qua cơn đã tự hết. Dấu hiệu thần kinh xuất hiện rồi tự hết vẫn phải đi cấp cứu — đó có thể là cơn báo trước của một đột quỵ nặng.
Người cao tuổi: chống té, theo CDC
- Dọn hết thứ có thể vướng chân trên đường đi: dây điện, thảm trượt, đồ để dưới sàn.
- Thêm đèn hoặc đổi bóng sáng hơn, nhất là lối đi ban đêm và nhà tắm.
- Gắn thanh bám trong và ngoài chỗ tắm, và cạnh bồn cầu.
- Khám mắt hằng năm; nhờ bác sĩ đánh giá nguy cơ té và nhờ bác sĩ hoặc dược sĩ rà lại đơn thuốc.
Khi nào phải đi viện
GỌI 115 NGAY — không chờ xem có đỡ không — nếu chóng mặt xuất hiện ĐỘT NGỘT kèm BẤT KỲ dấu hiệu nào: mất thăng bằng, đi lệch, đứng không vững · méo một bên mặt · yếu hoặc tê một bên tay, chân · nói líu, không hiểu lời người khác · mờ mắt, nhìn đôi · đau đầu dữ dội chưa từng có · lẫn lộn, lơ mơ, gọi khó tỉnh · co giật · ngất. Chỉ cần MỘT dấu hiệu là đủ; dấu hiệu đã tự hết hẳn cũng vẫn phải đi cấp cứu ngay. Cũng gọi 115 nếu kèm đau hay nặng ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh, tim đập loạn; nếu kèm sốt và cứng gáy; hoặc sau khi đập đầu rồi nôn nhiều lần, một bên con ngươi to hơn bên kia. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY, đừng chờ tới mai, nếu: nôn tới mức không uống được nước; nghe kém đột ngột một bên tai; vừa té vì chóng mặt; cơn dữ dội lần đầu ở người cao tuổi. — KHÁM SỚM, chậm nhất trong một tới ba ngày tới, nếu: cơn lặp lại hoặc nặng dần; mới xuất hiện sau khi đổi thuốc; kèm ù tai, nghe kém từ từ; người có bệnh tim, huyết áp cao hoặc đái tháo đường.
Làm được tại nhà, khi nào tới viện
Cơn theo tư thế đã biết nguyên nhân thì theo dõi tại nhà được. Tại nhà, bác sĩ Y Tế Xanh hỏi bệnh sử và khám lâm sàng ngay tại giường, đo huyết áp lúc nằm và lúc đứng, thử sức cơ và cảm giác hai bên, rồi nói rõ ca này theo dõi tiếp hay cần đi viện.
Chưa rõ có nên đi viện thì gọi tư vấn từ xa trước. Sau khi ra viện, nếu còn mất thăng bằng hoặc yếu một bên, điều dưỡng và vật lý trị liệu tới nhà tập phục hồi vận động, tập đi lại an toàn. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Theo CDC Hoa Kỳ, chóng mặt, mất thăng bằng hoặc mất phối hợp động tác xuất hiện ĐỘT NGỘT là một trong các dấu hiệu đột quỵ; gọi cấp cứu ngay và ghi lại thời điểm dấu hiệu đầu tiên xuất hiện. Các nguyên nhân khác nêu trong bài là kiến thức lâm sàng thông thường, không phải khuyến nghị của CDC.
Bài viết truyền đạt lại, không thay cho thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- NHS — Dizziness
- CDC — About Stroke
- CDC — About Older Adult Fall Prevention
