Nói ngay điều quan trọng nhất: với cúm A, phần lớn những gì thay đổi được kết cục nằm trong HAI NGÀY ĐẦU — và thứ quyết định đó là thuốc kê đơn, phải do bác sĩ chỉ định. Thuộc nhóm nguy cơ cao thì đừng chờ xem có tự đỡ.
Nhận ra: cúm đến đột ngột, cảm lạnh đến từ từ
Cúm A mở màn gọn và mạnh: sáng còn đi làm được, chiều đã sốt, gai rét, đau mỏi khắp người. Kèm ho khan, đau đầu, đau họng, ngạt mũi và mệt rã rời — cái mệt là thứ người bệnh nhớ nhất. Trẻ nhỏ có thể nôn, tiêu chảy. Không phải ai mắc cúm cũng sốt. Và không ai phân biệt chắc bằng mắt — bảng dưới chỉ nêu điểm khác quan sát được:
| Dễ nhầm với | Điểm khác thấy được |
|---|---|
| Cảm lạnh thường | Đến từ từ vài ngày, nặng ở mũi và họng; ít sốt cao, ít đau người |
| Sốt xuất huyết | Trở nặng đúng lúc vừa hết sốt; đau sau hốc mắt, có thể chảy máu chân răng |
| COVID-19 | Chồng lấn gần hết; chỉ xét nghiệm mới phân biệt |
Ai cần gặp bác sĩ sớm, đừng tự chăm tại nhà
Người khoẻ mạnh mắc cúm A phần lớn tự khỏi sau khoảng một tuần. Nhưng theo CDC, các nhóm dưới đây dễ chuyển nặng — hay gặp nhất là viêm phổi, và cúm còn làm bệnh nền trở nặng:
- Trẻ dưới 5 tuổi, nhất là dưới 2 tuổi.
- Người từ 65 tuổi trở lên.
- Phụ nữ mang thai, và vừa sinh trong vòng hai tuần.
- Người có bệnh mạn tính: hen, bệnh phổi, tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận, gan, thần kinh.
- Người suy giảm miễn dịch: điều trị ung thư, dùng corticoid kéo dài, sau ghép tạng, nhiễm HIV.
- Người béo phì mức nặng; người sống trong cơ sở chăm sóc dài ngày.
Vì sao thuốc kháng virus phải do bác sĩ chỉ định
Theo CDC, thuốc kháng virus cúm có thể làm bệnh nhẹ hơn, ngắn hơn và giảm biến chứng, nhưng hiệu quả rõ nhất khi bắt đầu trong khoảng hai ngày đầu kể từ lúc có triệu chứng. Vì vậy với người nguy cơ cao, bác sĩ thường xử trí ngay mà không chờ kết quả xét nghiệm nhanh. Là thuốc kê đơn, nên bác sĩ mới xác định được có đúng cúm, có thuộc nhóm cần dùng, và có an toàn với bệnh nền cùng thuốc đang uống. Tên hay gặp là oseltamivir, quen gọi theo biệt dược Tamiflu. Nó không thay được vắc xin, và không phải ai bị cúm cũng cần tới.
Làm gì ngay tại nhà
- Ghi ra giấy NGÀY và GIỜ bắt đầu có triệu chứng — bác sĩ hỏi đúng mốc này để biết còn trong khung dùng thuốc kháng virus hay không, và nó hay bị nhớ sai.
- Ở nhà, nghỉ thật. Cố đi làm khi đang sốt thì vừa lâu khỏi vừa lây cho cả phòng.
- Uống nước đều, từng ít một: nước ấm, oresol pha đúng hướng dẫn in trên bao bì, nước cháo, sữa.
- Cho ở phòng riêng, dùng khăn và cốc riêng, đeo khẩu trang khi ra khỏi phòng; cả nhà rửa tay.
- Theo dõi thứ quan sát được: nhịp thở có nhanh hơn, còn uống được, có đi tiểu, tỉnh táo hay lừ đừ; trẻ nhỏ thì còn chơi không.
- Cần hạ sốt hay giảm đau thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Paracetamol là lựa chọn thường dùng, nhưng dùng thế nào do bác sĩ quyết.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG tự mua thuốc kháng virus, không dùng lại thuốc dư của người khác: dùng muộn hoặc sai thì mất luôn khung giờ còn tác dụng.
- KHÔNG tự mua kháng sinh: cúm do virus. Kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ xác định có nhiễm khuẩn kèm theo.
- KHÔNG dùng aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên đang bị cúm — theo CDC, aspirin ở nhóm này liên quan tới hội chứng Reye, biến chứng nặng ở gan, não.
- KHÔNG uống cùng lúc nhiều thuốc cảm bán sẵn: nhiều loại đã có paracetamol hoặc aspirin, uống thêm thuốc hạ sốt nữa là dùng trùng hoạt chất — đọc nhãn hoặc hỏi dược sĩ.
- KHÔNG chờ qua đêm xem sao khi đã có dấu hiệu cảnh báo bên dưới; thuộc nhóm nguy cơ cao thì không chờ hết sốt mới đi khám.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU NGAY hoặc gọi 115 nếu có BẤT KỲ dấu hiệu sau. Người lớn: khó thở hoặc thở gấp; đau hoặc đè nặng dai dẳng ở ngực, bụng; lú lẫn, gọi khó tỉnh; co giật; không đi tiểu; yếu nhiều hoặc đi không vững. Trẻ: thở nhanh, lõm ngực, cánh mũi phập phồng; môi hoặc mặt tím; đau cơ tới mức không chịu đi; không tiểu nhiều giờ, miệng khô, khóc không ra nước mắt; không chơi, không tương tác khi thức; co giật. Trẻ dưới ba tháng tuổi mà sốt thì đưa đi ngay, không chờ. Với mọi lứa tuổi: SỐT HOẶC HO ĐÃ ĐỠ RỒI NẶNG TRỞ LẠI, hoặc bệnh nền đang nặng lên — đi viện, đừng cho qua. — KHÁM TRONG 24 ĐẾN 72 GIỜ nếu: thuộc nhóm nguy cơ cao và mới có triệu chứng, vì khung dùng thuốc kháng virus hẹp; sốt cao liên tục không đỡ; mệt nhiều, ho tăng, ăn uống kém; sốt quá ba, bốn ngày. — Không chắc, đang mang thai hoặc đang dùng nhiều loại thuốc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Khi nào nên gọi bác sĩ tới nhà
Mấy ngày này gia đình thường cần người có chuyên môn cho ba việc: xem có đúng cúm hay bệnh khác, người bệnh có thuộc nhóm nguy cơ cao, và nghe phổi để không bỏ sót viêm phổi. Bác sĩ hoặc điều dưỡng tới nhà làm được cả ba, kèm lấy mẫu xét nghiệm tại nhà. Nhưng cúm nặng cần thở oxy, theo dõi liên tục hoặc chụp phim phổi thì phải tới bệnh viện — và khi đã có dấu hiệu cảnh báo ở trên thì đi viện trước, gọi sau.
Thông tin trên dựa theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ về bệnh cúm và không thay cho việc thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Influenza
