Sặc dị vật là tình huống mà người có mặt lúc đó quyết định gần hết kết quả. Nhưng việc đầu tiên không phải vỗ lưng, mà là nhìn xem người đó còn ho được hay không — làm sai nhóm sẽ gây hại.
Nhận ra: còn ho mạnh được hay không
Tắc một phần và tắc hẳn trông khác nhau, và cách xử lý ngược nhau. Phép thử nhanh nhất: bảo họ ho, hoặc hỏi một câu. Theo Red Cross Hoa Kỳ, người còn nói, còn khóc hoặc còn ho mạnh được là vẫn đang lấy được khí.
- CÒN THỞ ĐƯỢC — ho thành tiếng, mạnh; vẫn nói hoặc khóc được. Hãy động viên họ ho tiếp, nhổ ra nếu dị vật đã lên tới miệng, và đứng cạnh không rời mắt.
- TẮC HẲN — không ra được tiếng nào, không nói, không khóc; chỉ còn tiếng rít yếu hoặc im hẳn; tay víu lấy cổ; môi và đầu ngón tay tím hoặc xám.
Dễ nhầm nhất là tin vào tiếng động: người tắc một phần thở ồn ào, có khi rít rất đáng sợ, nhưng vẫn ho được. Người tắc hẳn thì im. Với trẻ tập ăn, NHS tóm gọn: nôn oẹ thì ỒN, sặc thì IM.
Làm gì ngay khi người đó tắc hẳn
Nhờ người bên cạnh gọi 115 trong lúc bạn làm — gọi và sơ cứu chạy song song. Chỉ có một mình thì làm trước; theo NHS, vỗ lưng cùng ép bụng mà không thông được thì gọi 115 ngay.
Người lớn và trẻ trên một tuổi
- Đứng sau, hơi lệch sang một bên. Một tay đỡ ngực, cho họ gập người về trước — để dị vật rơi ra ngoài miệng chứ không tụt sâu thêm.
- Dùng GÓT BÀN TAY vỗ mạnh, dứt khoát giữa hai bả vai. Sau mỗi loạt, nhìn vào miệng xem dị vật ra chưa.
- Chưa ra thì ÉP BỤNG: vòng hai tay qua bụng, cho gập người về trước; một bàn tay nắm lại đặt ngay trên rốn, tay kia chồng lên, giật mạnh vào trong và lên trên.
- Luân phiên vỗ lưng và ép bụng tới khi dị vật ra, họ ho mạnh nói được, hoặc tới khi bất tỉnh.
Trẻ dưới một tuổi
- Bế bé úp sấp dọc cẳng tay hoặc trên đùi bạn, đầu thấp hơn thân; một tay đỡ ngực và giữ nhẹ hàm bé.
- Vỗ dứt khoát giữa hai bả vai bằng gót bàn tay.
- Chưa ra thì lật bé ngửa, đặt hai ngón tay giữa ngực, dưới đường ngang hai núm vú, ấn mạnh dứt khoát xuống — ép ngực.
- Luân phiên hai việc trên. TUYỆT ĐỐI KHÔNG ép bụng cho trẻ dưới một tuổi — NHS nêu rõ không được làm.
Người mang thai, người quá to
Cũng không ép bụng: NHS nêu rõ không ép bụng cho phụ nữ mang thai. Red Cross hướng dẫn ép NGỰC — đặt tay giữa ngực thay vì trên rốn — khi người bệnh mang thai, khi bạn không vòng tay qua bụng họ được, hoặc khi họ ngồi xe lăn. Vỗ lưng vẫn làm như thường.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG móc tay vào miệng mò tìm khi không nhìn rõ dị vật — NHS nói việc này có thể làm xấu hơn vì đẩy dị vật vào sâu.
- KHÔNG vỗ lưng người đang ho mạnh và tự đứng được. Cơn ho của họ hiệu quả hơn mọi thứ bạn làm; cắt ngang có thể biến tắc một phần thành tắc hẳn.
- KHÔNG cho uống nước hay ăn thêm để dị vật «trôi xuống». Dị vật nằm ở đường thở, không phải đường ăn; người không thở được mà cho uống thì nước vào phổi.
- KHÔNG xốc ngược trẻ dốc lắc, không bóp nắn cổ, không mất thời gian cạo gió xoa dầu hay đi tìm người có kinh nghiệm.
Khi nào phải đi viện
GỌI 115 NGAY — không chờ, không thử cách khác — nếu: không ra được tiếng nào, không nói, không khóc, không ho nổi; chỉ còn tiếng rít yếu rồi im; môi, mặt hay đầu ngón tay tím, xám hoặc nhợt; vỗ lưng và ép bụng không thông được; người đó bất tỉnh hoặc ngừng thở. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY, dù dị vật đã ra và người đó trông bình thường, nếu: đã phải ép bụng; còn ho dai dẳng; còn cảm giác vướng trong cổ; trẻ nghi đã hít hoặc nuốt vật nhỏ dù nay hết ho. Riêng nghi nuốt pin cúc áo thì đi cấp cứu, đừng chờ. — Cần khám trong 24–72 giờ nếu: người lớn tuổi hay ho sặc khi ăn uống, hoặc giọng ướt sau khi uống.
Ép bụng có thể gây thương tích trong ổ bụng, nên NHS yêu cầu ai đã được ép bụng đều phải có bác sĩ xem lại, kể cả khi dị vật đã ra.
Pin cúc áo là cấp cứu riêng: nó mắc lại rồi ăn mòn thành lỗ xuyên thực quản hoặc khí quản. Đi cấp cứu ngay, nói rõ nghi nuốt pin, không cho ăn uống gì và không gây nôn.
Phòng là phần rẻ nhất
Theo CDC, cắt nhỏ và nghiền mềm giúp phòng sặc; CDC nêu tên nho cùng cà chua bi nguyên quả, hạt và quả hạch nguyên hạt, xúc xích, bỏng ngô, kẹo cứng và kẹo dẻo, đồng thời khuyên cho trẻ ngồi thẳng khi ăn và để mắt tới trẻ suốt bữa. Trong nhà, để cúc áo, viên bi, nam châm nhỏ và pin cúc áo lên cao.
Người bất tỉnh là tình huống khác hẳn: theo NHS, nếu họ mất ý thức và không thở thì phải bắt đầu ép tim thổi ngạt — kỹ năng phải học bằng tay, không học qua chữ được. NHS khuyên đi một lớp sơ cứu.
Sặc tắc đường thở không có cách xử lý tại nhà nào thay được việc đưa người bệnh tới nơi gắp được dị vật — có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau. Vai trò của chúng tôi ở hai đầu: tư vấn từ xa khi bạn chưa chắc có phải đi viện, và bác sĩ tới nhà khám người lớn tuổi hay ho sặc khi ăn.
Lưu ý về nguồn: trang của CDC về chủ đề này nói về phòng sặc, không hướng dẫn thao tác sơ cứu — chính CDC khuyên hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng để biết làm gì khi trẻ bị sặc. Nên phần thao tác ở đây truyền đạt hướng dẫn của NHS và Red Cross Hoa Kỳ. Việc dẫn nguồn CDC không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi; bài không thay thế thăm khám trực tiếp.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- NHS — Dysphagia (swallowing problems)
- CDC — Choking Hazards
