Nói ngay hai việc hay làm sai nhất: nhét thìa, đũa hay khăn vào miệng người đang co giật, và giữ chặt tay chân họ. Theo CDC, cả hai đều không được làm — và người đang co giật không thể tụt lưỡi xuống họng được. Việc hữu ích nhất lại rất đơn giản: bấm giờ, và ở bên cạnh.
Nhận ra: không phải cơn nào cũng giật rầm rộ
Theo CDC, hình ảnh người ta nhớ nhất — ngã xuống, giật toàn thân, mất ý thức — lại không phải dạng hay gặp nhất. Cơn nhẹ hay bị gọi là «trúng gió» hoặc lơ đãng.
- GIẬT TOÀN THÂN: người cứng lại rồi giật nhịp nhàng cả hai bên, mất ý thức. Theo CDC, sau cơn thường lú lẫn và mệt rã rời.
- NHÌN VÔ ĐỊNH: ngồi sững, mắt nháy liên tục, có động tác nhai vô nghĩa rồi hết. Ở trẻ em rất dễ bị hiểu là mất tập trung.
- GỌI KHÔNG TRẢ LỜI: theo CDC có dạng cơn làm người bệnh lú lẫn, chép miệng, bứt quần áo, không đáp lời mấy phút rồi không nhớ gì.
- GIẬT MỘT BÊN: chỉ một tay hay một bên mặt giật, mà người bệnh vẫn tỉnh và biết chuyện đang xảy ra.
Làm gì ngay khi ai đó đang co giật
- BẤM GIỜ ngay từ lúc cơn bắt đầu. Theo CDC, cơn kéo dài quá 5 phút là lúc gọi cấp cứu — không có số đo thì cơn nào cũng dài như vô tận và bạn không quyết được.
- Đỡ xuống sàn nếu họ đang đứng và sắp ngã. Đừng bế lên giường, người đang giật dễ lăn xuống.
- Dọn đồ cứng, góc bàn, phích nước, bếp ra xa — đây là việc ngăn thương tích hiệu quả nhất.
- Lót thứ mềm và phẳng dưới đầu, một chiếc áo khoác gấp lại là đủ. Tháo kính mắt, nới cổ áo.
- Cơn đã dứt: nhẹ nhàng lật nằm nghiêng, mặt hơi chúc xuống, để nước bọt và chất nôn chảy ra ngoài chứ không vào phổi.
- Ở LẠI tới khi người bệnh tỉnh hẳn và nói chuyện bình thường. Nói giọng bình tĩnh, kể lại chuyện vừa xảy ra — họ không nhớ gì và thường rất hoảng.
Việc KHÔNG được làm — chỗ hay gây hại nhất
- KHÔNG nhét bất cứ gì vào miệng: thìa, đũa, khăn, ngón tay. Theo CDC việc này làm tổn thương răng và xương hàm.
- KHÔNG vắt chanh, đổ nước hay bơm thuốc vào miệng. Theo CDC, không cho ăn uống gì tới khi người bệnh tỉnh hẳn — chất lỏng lúc này chảy thẳng vào phổi.
- KHÔNG giữ chặt tay chân hay đè người xuống cho cơn ngừng. Theo CDC không được làm vậy; giữ chặt không làm cơn ngắn đi mà gây trật khớp, rạn xương.
- KHÔNG thổi ngạt trong lúc đang giật, dù môi tím — theo CDC không thổi ngạt trong cơn. Nhưng nếu CƠN ĐÃ DỨT mà vẫn khó thở hoặc không tỉnh lại thì gọi cấp cứu.
- KHÔNG cạo gió, chích lể, xoa dầu vào thái dương: không rút ngắn được cơn, chỉ lấy đi quãng thời gian bạn đáng ra dùng để bấm giờ và dọn chỗ.
Khi nào phải gọi cấp cứu
GỌI 115 hoặc ĐI CẤP CỨU NGAY nếu: cơn giật kéo dài quá năm phút (lý do phải bấm giờ); cơn này nối cơn khác, giữa hai cơn không tỉnh lại; sau cơn vẫn khó thở hoặc không tỉnh lại được; đây là cơn ĐẦU TIÊN trong đời, kể cả trẻ sốt cao; cơn xảy ra trong nước: bồn tắm, hồ, biển; người bệnh đang mang thai; người bệnh có đái tháo đường và mất ý thức; bị thương trong lúc giật; hoặc sau cơn thấy yếu một bên người, méo miệng, nói khó. — CẦN KHÁM TRONG 24–72 GIỜ, không phải cấp cứu, nếu: người đã biết mình động kinh mà cơn đổi dạng, dày hơn, dài hơn trước; hết thuốc hoặc bỏ liều rồi lên cơn; trẻ từng sốt cao co giật nay lên cơn giống lần trước, đã hết và trẻ tỉnh táo. — Không chắc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Không phải cơn giật nào cũng là động kinh
Theo CDC, động kinh là bệnh của não gây ra các cơn giật LẶP LẠI — nên một cơn đơn lẻ chưa phải động kinh. Nhiều cơn có nguyên nhân tạm thời: hạ đường huyết, chấn thương đầu, ngộ độc, cai rượu, nhiễm trùng thần kinh. Vì vậy cơn đầu tiên luôn phải đi khám tìm nguyên nhân.
Ở trẻ nhỏ, sốt cao co giật là tình huống riêng và rất hay gặp. Kèm cổ cứng, li bì hoặc thóp phồng thì đọc thêm bài viêm màng não và viêm não Nhật Bản — hai nguyên nhân phải loại trừ.
Động kinh là bệnh điều trị được
Theo CDC, nhiều người bệnh động kinh kiểm soát được cơn nhờ điều trị và sống cuộc sống bình thường — mục tiêu không phải chịu đựng mà là kiểm soát. Hai việc CDC nhấn: uống thuốc ĐÚNG như bác sĩ kê, và hỏi bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ thuốc hay thực phẩm bổ sung nào.
Bỏ thuốc là một trong các yếu tố khởi phát cơn mà CDC nêu, cùng thiếu ngủ, căng thẳng và rượu — nên đừng tự ngừng thuốc vì thấy lâu rồi không lên cơn. Hãy ghi sổ từng cơn: ngày, giờ, cơn dài bao lâu, trước đó có thiếu ngủ hay bỏ liều. CDC cũng khuyên không đi bơi một mình.
Đang có người co giật trước mặt thì gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất — đây đúng là tình huống Y Tế Xanh ghi rõ là không dùng tư vấn từ xa. Việc chúng tôi làm được là trước và sau cơn: tư vấn từ xa để gia đình quyết có đi viện hay không; bác sĩ tới nhà hỏi bệnh sử và khám lâm sàng; điều dưỡng chăm sóc, phục hồi tại nhà sau khi ra viện.
Các bước sơ cứu, việc không được làm, dấu hiệu gọi cấp cứu và yếu tố khởi phát cơn trong bài theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ; phần sốt cao co giật ở trẻ theo NIH. Dấu hiệu yếu một bên người sau cơn không thuộc danh sách CDC. Bài truyền đạt lại, không thay thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — First Aid for Seizures
- MedlinePlus — Febrile seizures
