Phần lớn cơn ngất là lành tính: đứng lâu, đứng lên nhanh, đang đau hay sợ, rồi xỉu một lát và tỉnh lại hoàn toàn. Nhưng có một nhóm ngất đến từ tim, và nhóm đó nguy hiểm. Thứ phân biệt là BỐI CẢNH lúc ngất, không phải con số trên máy đo.
Nhận ra: lúc ngất đang làm gì
Ba câu quyết định nhiều hơn mọi con số đo ở nhà: lúc đó đang làm gì, có kịp thấy choáng trước khi xỉu không, và tỉnh lại nhanh hoàn toàn hay không. Nhóm lành tính:
- Đang ĐỨNG: đứng lâu một chỗ, hoặc vừa đứng lên khỏi giường, khỏi ghế.
- Có hoàn cảnh rõ: trời nóng, đang đau, đang sợ, vừa nhìn thấy máu.
- CÓ DẤU BÁO TRƯỚC: choáng, tối sầm mắt, vã mồ hôi lạnh, buồn nôn, tai nghe như xa lại.
- TỈNH LẠI NHANH VÀ HOÀN TOÀN: biết mình ở đâu, nói và cử động bình thường.
Theo CDC, choáng và ngất do nóng thường xảy ra khi đứng quá lâu hoặc đứng lên đột ngột sau lúc ngồi, nằm. Theo MedlinePlus, ho mạnh, rặn khi đại tiện hay đi tiểu ban đêm cũng gây xỉu.
Nhóm phải lo khác ở chính bối cảnh — theo NHS, ngất lúc đang vận động hay lúc đang nằm đã là lý do gọi cấp cứu; danh sách đủ ở hộp dưới.
Dễ nhầm với gì
NGỪNG TIM là cái nhầm đắt nhất. Theo MedlinePlus, dấu hiệu đầu tiên của ngừng tim đột ngột thường chính là mất ý thức. Khác biệt: người ngất thì tỉnh lại, người ngừng tim thì không và không thở bình thường — đó là lúc ép tim, không phải lúc gác chân.
Làm gì ngay
- Thấy ai đang choáng, sắp xỉu: cho NGỒI hoặc NẰM ngay tại chỗ. Đừng đỡ cho đứng, đừng dắt đi — té lúc đang choáng là biến chứng hay gặp nhất.
- Người đã xỉu: theo NHS, lay NHẸ vai và gọi to, rồi xem có thở bình thường không. Nếu thở bình thường, cho nằm ngửa, GÁC HAI CHÂN LÊN CAO, nới cổ áo.
- Nôn thì cho nằm nghiêng để không sặc. Thai từ 28 tuần trở lên thì NHS hướng dẫn nằm nghiêng.
- Giữ nằm thêm 10–15 phút ở nơi mát và yên theo MedlinePlus, rồi mới cho ngồi dậy chậm. Trời nóng thì theo CDC, cho vào chỗ mát; chỉ uống nước từng ngụm khi đã tỉnh hẳn.
- Ghi lại: lúc đó đang làm gì, có dấu báo trước không, có giật hay tiểu dầm không, thuốc đang dùng.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG vắt chanh, đổ nước hay cho uống gì vào miệng người chưa tỉnh hẳn — phản xạ nuốt lúc đó không an toàn, nước sẽ vào phổi.
- KHÔNG đỡ cho đứng lên hay bắt đi lại «cho tỉnh» — dựng người lên là cách làm cơn xỉu lặp lại ngay.
- KHÔNG dốc ngược, xốc vai, tát, bấm nhân trung, cạo gió, chích máu đầu ngón tay — NHS chỉ hướng dẫn lay NHẸ vai và gọi to.
- KHÔNG lấy số đo huyết áp ở nhà làm căn cứ gọi cấp cứu — không dấu hiệu nào trong hộp cờ đỏ được định bằng con số huyết áp.
- KHÔNG tự uống thêm hay tự bỏ thuốc huyết áp, thuốc tim sau cơn ngất. Không chở người vừa ngất bằng xe máy.
Choáng khi đứng lên, và chuyện thuốc
Theo NHS, choáng chỉ xuất hiện lúc đứng lên hay đổi tư thế là dấu hiệu hạ huyết áp theo tư thế: hãy đứng lên chậm — nằm sang ngồi, ngồi một lúc, rồi mới đứng — và tránh đứng một chỗ quá lâu.
Phần thuốc là chỗ sửa được nhiều nhất. MedlinePlus xếp vài thuốc chữa lo âu, trầm cảm và huyết áp cao vào các nguyên nhân gây xỉu; NHS nói nếu thuốc là nguyên nhân thì bác sĩ có thể đổi thuốc hoặc chỉnh liều. Vậy hãy mang cả vỏ hộp đi khám, nhờ bác sĩ hoặc dược sĩ rà lại đơn, đừng tự ngừng. Phần chống té cho người lớn tuổi đã có ở bài chóng mặt.
Khi nào phải đi viện
GỌI 115 NGAY nếu người vừa ngất: không thở hoặc chỉ thở ngáp — làm theo hướng dẫn ép tim của tổng đài · lay gọi mà không tỉnh lại nhanh · tỉnh rồi mà chưa trở lại bình thường: nói khó, không hiểu lời người khác, yếu hay tê một bên tay chân, méo một bên mặt, nhìn mờ, lẫn lộn · đau hay nặng ngực, tim đập dồn, đập loạn · co giật, co cứng tay chân · bị thương vì ngất: đập đầu, chảy máu, rơi từ trên cao · cắn vào lưỡi, tiểu dầm hay đại tiện không tự chủ. Cũng gọi cấp cứu nếu ngất lúc ĐANG GẮNG SỨC hoặc ĐANG NẰM; và theo MedlinePlus, nếu người ngất đang mang thai, trên 50 tuổi hoặc có đái tháo đường. — ĐI KHÁM TRONG 24–72 GIỜ, cả khi đã tỉnh hẳn, nếu: lần đầu bị ngất; ngất lặp lại nhiều lần; có triệu chứng mới kèm cơn ngất; choáng hay ngất mới sau khi đổi thuốc hoặc tăng liều; có bệnh tim, hoặc nhà có người ngừng tim đột ngột khi còn trẻ. Theo NHS, đã ngất thì nên gặp bác sĩ.
Làm được tại nhà, khi nào tới viện
Nói thẳng: ở nhà không tìm ra nguyên nhân của cơn ngất — phân biệt ngất do tim với ngất lành tính cần theo dõi nhịp tim và xét nghiệm.
Chưa chắc có phải đi viện thì gọi tư vấn từ xa (cuộc gọi video) trước. Tại nhà, bác sĩ hỏi bệnh sử, khám lâm sàng tại giường, đo huyết áp lúc nằm và lúc đứng, rà lại đơn thuốc, rồi nói rõ ca này theo dõi tiếp hay phải đi viện. Sau ra viện, điều dưỡng tới nhà chăm sóc phục hồi. Tư vấn từ xa không dùng cho người lơ mơ hoặc co giật — có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Nguồn: NHS Anh (ngất, huyết áp thấp) và MedlinePlus của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (ngất, ngừng tim). CDC Hoa Kỳ không có trang cộng đồng về ngất hay hạ huyết áp, nên chỉ phần choáng và ngất do nóng dẫn từ CDC. Bài truyền đạt lại, không thay cho thăm khám; việc dẫn nguồn CDC không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- NHS — Fainting
- NHS — Low blood pressure (hypotension)
