Nói ngay điều quan trọng nhất: màu đờm không phải căn cứ để ra hiệu thuốc mua kháng sinh. Đờm vàng hay xanh là thứ nhiều gia đình lấy làm bằng chứng «nhiễm khuẩn rồi» — và đó là chỗ hiểu sai tốn kém nhất ở bệnh này.
Nhận ra: ho có đờm thường do đâu
Ho có đờm là cơn ho tống ra chất nhầy từ đường thở. Ở người trước đó vẫn khoẻ, nguyên nhân hay gặp nhất là viêm phế quản cấp — CDC gọi dân dã là «cảm lạnh ở ngực» — và theo CDC, bệnh thường do vi rút, kéo dài dưới ba tuần. Hai thứ hay bị nhầm với nó là viêm phổi, khi hơi thở đổi hẳn, và ho gà: CDC nêu ho gà có triệu chứng giống viêm phế quản cấp. Ho không có đờm là chuyện khác, có bài riêng.
Đờm vàng, đờm xanh nói được tới đâu
NHS xếp «ho ra đờm xanh hoặc vàng» vào chính phần mô tả triệu chứng của nhiễm trùng ngực — màu đó nằm trong diễn biến thường gặp. CDC nói rõ hơn: kháng sinh không trị cảm lạnh và chảy nước mũi, kể cả khi nước mũi đã đặc, vàng hoặc xanh; và vi khuẩn đôi khi gây ra cảm lạnh ở ngực, nhưng NGAY CẢ KHI ĐÓ kháng sinh vẫn không được khuyến cáo.
Nói cho công bằng: MedlinePlus xếp đờm vàng sậm hoặc xanh là «thường» do nhiễm khuẩn, chẳng hạn viêm phổi. Nhưng đó là gợi ý cho người khám cân cùng nghe phổi và phim, không phải quy tắc áp ở quầy thuốc. Màu đờm là lý do đi KHÁM, không phải lý do mua thuốc.
Thứ đờm thật sự nói lên
- MÁU TRONG ĐỜM — CDC, NHS và MedlinePlus đều xếp ho ra máu vào nhóm phải đi gặp người có chuyên môn.
- ĐỜM CÓ MÙI HÔI — MedlinePlus nêu đờm đặc, vàng-xanh và CÓ MÙI HÔI là lý do liên hệ bác sĩ; ở đây mùi nói được nhiều hơn màu.
- ĐỜM ĐỔI TÍNH CHẤT Ở NGƯỜI CÓ BỆNH PHỔI MẠN. Theo MedlinePlus, đờm nhiều hơn thường lệ, đổi màu hoặc có vệt máu là dấu hiệu sớm của đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn; NHS nêu ho có đờm dai dẳng không khỏi cũng là triệu chứng bệnh này.
Làm gì ngay tại nhà
- Uống nước đều, từng ít một — NHS và MedlinePlus đều nêu uống nhiều nước để làm loãng đờm.
- Theo CDC: nghỉ nhiều, dùng máy tạo ẩm sạch hoặc máy phun sương mát, hít hơi nước lúc tắm. NHS thêm: kê cao đầu khi ngủ, và KHÔNG cho trẻ hít hơi nước vì nguy cơ bỏng.
- Mật ong tiệt trùng giảm ho cho người lớn và trẻ từ một tuổi trở lên; viên ngậm ho CDC dặn không cho trẻ dưới bốn tuổi.
- Tránh khói thuốc, khói bếp than, bụi, nhang — CDC xếp cả khói thuốc thụ động và ô nhiễm không khí vào nhóm phải tránh.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG tự mua kháng sinh vì đờm đổi màu. Thuốc không giúp gì mà tác dụng phụ vẫn tới — CDC kể từ ban nhẹ tới nhiễm C. diff, loại tiêu chảy có thể gây tổn thương đại tràng nặng và tử vong.
- KHÔNG tự chọn loại thuốc làm mình ho ít đi khi đang có đờm phải tống ra. Hỏi dược sĩ đúng loại: NHS nói nhà thuốc có thuốc làm LOÃNG đờm, MedlinePlus chỉ cách tìm chữ guaifenesin trên nhãn.
- KHÔNG cho trẻ dưới sáu tuổi dùng thuốc ho, thuốc cảm bán sẵn: theo CDC chúng không được khuyến cáo và có thể gây tác dụng phụ nặng, đôi khi đe doạ tính mạng. Không mật ong cho trẻ dưới một tuổi; tuyệt đối không aspirin cho trẻ vì nguy cơ hội chứng Reye.
- KHÔNG tự học vỗ rung hay dẫn lưu tư thế qua chữ, qua video — kỹ thuật này phải được hướng dẫn tại chỗ. Người nằm lâu một chỗ thì nhờ điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu hướng dẫn cho gia đình.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU NGAY hoặc gọi 115 nếu: ho ra máu đỏ tươi hoặc thành ngụm; khó thở, thở gấp, nói không hết câu phải ngừng lấy hơi; đau ngực; môi, mặt, đầu ngón tay tím hoặc da xám, nhợt; lú lẫn mới xuất hiện; đờm màu hồng. — GỌI NGAY TRONG NGÀY cho bác sĩ đang theo nếu người có bệnh phổi mạn (hen, bệnh phổi tắc nghẽn, giãn phế quản) thấy đờm nhiều hơn hẳn, đổi màu hoặc khó thở hơn thường lệ — theo MedlinePlus đó là dấu hiệu sớm của đợt cấp; không đỡ trong hai ngày hoặc nặng thêm thì tới bệnh viện. — ĐI KHÁM TRONG 24–72 GIỜ nếu: ho đã ba tuần trở lên; ho ra máu dù chỉ ít, hoặc có vệt máu trong đờm; đờm đặc vàng-xanh có mùi hôi; sốt kéo dài quá năm ngày hoặc sốt rất cao; sụt cân không rõ lý do, ra mồ hôi về đêm; từng ở gần người mắc lao; viêm phế quản tái đi tái lại; người cao tuổi, đang mang thai, có bệnh tim hay phổi, suy giảm miễn dịch. Trẻ dưới ba tháng tuổi mà ho thì cho khám, không chờ. — Không chắc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Khi nào nên gọi bác sĩ
Phần lớn ho có đờm tự hết. Câu hỏi hẹp cần trả lời là: đây còn là cảm lạnh ở ngực, hay đã thành viêm phổi, lao phổi, đợt cấp bệnh phổi mạn — muốn trả lời thì phải NGHE PHỔI, thường thêm phim phổi hoặc xét nghiệm đờm.
Bác sĩ Y Tế Xanh tới nhà hỏi bệnh sử, khám lâm sàng, đo mạch, huyết áp, nhiệt độ, SpO₂ và nói rõ ca nào bắt buộc nhập viện. Chưa cần ai tới thì tư vấn từ xa trước — cuộc gọi video, gửi trước ảnh đơn thuốc; nhưng video call không thay được việc nghe phổi. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Phần cảm lạnh ở ngực, kháng sinh và thuốc cho trẻ theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ; phần đờm xanh-vàng và thuốc làm loãng đờm theo NHS; bảng màu đờm và dấu hiệu đợt cấp theo MedlinePlus. Bài truyền đạt lại, không thay cho thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- NHS — Cough
- MedlinePlus — COPD
- CDC — Chest Cold (Acute Bronchitis) Basics
