Mề đay phần lớn lành tính: ban nổi gồ, ngứa, rồi tự lặn. Nhưng cùng kiểu ban đó cũng là dấu hiệu da của phản vệ, phản ứng dị ứng nặng diễn tiến trong vài phút. Nên việc đầu tiên không phải là làm hết ngứa, mà là xem có kèm sưng môi, khó thở, nói khó, nôn hay choáng. Có một trong số đó thì gọi 115 ngay.
Nhận ra mề đay
Ban nổi gồ khỏi mặt da như vết muỗi đốt nhưng to hơn, hồng đỏ, có thể nhạt ở giữa, ngứa nhiều. Dấu hiệu chắc nhất không phải hình dạng mà là cách nó di chuyển: từng sẩn nổi vài giờ rồi lặn hết, sẩn mới hiện lên chỗ khác.
- Từng nốt lặn dưới một ngày, chỗ vừa lặn trở lại bình thường, không bong vảy, không để lại vết; ấn lên ban thì chỗ ấn trắng ra
- Có thể chỉ vài nốt, có thể liền thành đám lớn viền nhằng nhịt như bản đồ; càng cào càng nổi thêm
- Cách tự kiểm: lấy bút khoanh quanh một nốt. Vài giờ sau nốt rời khỏi vòng khoanh thì đúng là mề đay; nằm nguyên tại chỗ qua một ngày thì cần bác sĩ xem
Khi mề đay là dấu hiệu phản vệ
Phản vệ không chỉ đến từ ong đốt hay mũi tiêm. Nó mở màn đúng như một đợt mề đay, rồi vài phút sau mới tới khó thở. Ban nổi nhanh khắp người sau khi ăn, uống thuốc hay bị đốt là tình huống phải canh.
Gọi 115 NGAY, đừng chờ xem có đỡ không, nếu mề đay kèm bất kỳ dấu hiệu nào sau đây: sưng môi, sưng mặt, sưng lưỡi hoặc cảm giác nghẹn trong cổ; khó thở, thở khò khè, giọng khàn, nói khó; nôn, đau bụng dữ dội hoặc tiêu chảy đột ngột cùng lúc với ban; choáng, xỉu, vã mồ hôi, da tái lạnh; trẻ li bì, bỏ bú, tím quanh môi. Trong lúc chờ: cho người bệnh nằm, kê cao chân, không để ngồi dậy hay đi lại; đang nôn thì cho nằm nghiêng. Người đã được bác sĩ kê bút tiêm adrenaline thì dùng theo đúng hướng dẫn đã được chỉ định, rồi vẫn gọi 115 — tiêm rồi vẫn phải tới cơ sở y tế vì triệu chứng có thể quay lại.
Dễ nhầm với mề đay
| Dễ nhầm với | Điểm khác thấy được |
|---|---|
| Muỗi, côn trùng đốt | Nốt nằm nguyên một chỗ nhiều ngày, hay có điểm chích ở giữa |
| Viêm da tiếp xúc | Đúng vùng da đã chạm vào thứ gì, không đổi chỗ, sau bong vảy |
| Phát ban do vi rút | Ban phẳng, lan theo trình tự, hay kèm sốt, không đổi chỗ |
| Phù mạch | Sưng sâu ở môi, mí mắt, bàn tay; căng tức hơn ngứa, lặn chậm |
Nét phân biệt hữu dụng nhất là thời gian: mề đay đổi chỗ trong ngày, các ban kia thì không.
Làm gì ngay tại nhà
Mề đay là phản ứng từ bên trong, nên việc tại nhà chỉ nhằm hai mục tiêu: đỡ ngứa và tìm ra tác nhân. Các việc dưới đây không cần đơn thuốc.
- Ngừng ngay thứ đang nghi: món vừa ăn, thuốc vừa uống. Riêng thuốc điều trị bệnh nền thì hỏi bác sĩ trước khi ngừng.
- Chụp ảnh ban lúc đang nổi và ghi lại những gì đã ăn, uống, tiêm, bôi trong nửa ngày trước đó — ban sẽ lặn trước khi bạn tới được phòng khám.
- Chườm mát bằng khăn ẩm, tắm nước mát, mặc quần áo rộng mềm; cắt ngắn móng tay và cố không cào.
- Ở cạnh người bệnh trong những giờ đầu, nhất là khi ban nổi sau ăn hoặc sau thuốc.
Những việc không được làm
- Không bôi lá tắm, nước vôi, kem đánh răng, dầu nóng hay cồn: mề đay nổi từ trong ra, bôi ngoài không giải quyết mà dễ thêm viêm da tiếp xúc
- Không tự mua thuốc tiêm hay thuốc uống cắt ngứa ngoài tiệm, và không dùng lại thuốc kê cho người khác; nhiều loại trong đó là corticoid
- Không ăn uống lại thứ nghi gây mề đay để thử xem có đúng không — lần sau phản ứng có thể nặng hơn
- Không xông, không đắp nóng, không trùm kín — nóng và mồ hôi làm sẩn nổi nhiều hơn
Thuốc bác sĩ hay dùng là kháng histamin, thêm corticoid đường uống trong đợt nặng; người có tiền sử phản vệ có thể được kê bút tiêm adrenaline mang theo; loại nào và dùng bao lâu là quyết định của bác sĩ. Aspirin và ibuprofen làm nặng mề đay ở một số người; paracetamol thường được dùng, nhưng liều do bác sĩ hoặc dược sĩ quyết.
Khi nào phải đi viện
Gọi 115 ngay nếu có dấu hiệu phản vệ: sưng môi, sưng lưỡi, khó thở, nói khó, nôn kèm đau bụng dữ dội, choáng. — Đi khám ngay trong hôm nay nếu: sưng môi hay sưng mí mắt dù chưa khó thở; ban nổi sau khi dùng thuốc, nhất là kháng sinh hoặc thuốc giảm đau; ban kèm sốt, đau khớp; từng nổi mề đay sau ong đốt hay sau mũi tiêm; trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh nền. — Cần khám trong 24–72 giờ nếu: nốt nằm nguyên một chỗ quá một ngày hoặc lặn để lại vết bầm; ban nổi lại nhiều đợt không rõ vì sao; mề đay kéo dài quá sáu tuần. — Không chắc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Làm được tại nhà, và khi nào phải tới cơ sở y tế
Phần lớn đợt mề đay cấp theo dõi tại nhà được, miễn là người nhà biết đúng mốc gọi 115 và không bôi, không tự tiêm gì. Tại nhà, Y Tế Xanh làm được: bác sĩ xem ban hoặc xem ảnh bạn đã chụp, hỏi lại tiền sử thuốc và thức ăn để khoanh vùng tác nhân, điều dưỡng thực hiện y lệnh nếu bác sĩ đã kê. Phải tới cơ sở y tế: ca có dấu hiệu phản vệ, sưng cổ hoặc khó thở, và mề đay mạn tính cần tìm nguyên nhân.
Theo CDC, mề đay là một trong các dấu hiệu của phản ứng dị ứng nặng, cùng với sưng mặt và cổ, khó thở, tim đập nhanh, choáng hoặc yếu người; thấy những dấu hiệu đó thì phải gọi cấp cứu ngay. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- NHS — Hives
- NHS — Anaphylaxis
