Nôn là dấu hiệu, không phải bệnh. Thứ quyết định mức nguy hiểm là chất nôn trông thế nào và nôn đi kèm cái gì. Nôn cùng đi ngoài lỏng thường là nhiễm đường ruột; nôn đi một mình thì phải nghĩ rộng hơn một bữa ăn.
Nhận ra: nhìn chất nôn trước đã
Theo CDC, nôn cùng đi ngoài lỏng, buồn nôn và đau bụng là bộ triệu chứng thường gặp của norovirus, và phần lớn người bệnh khá hơn trong một tới ba ngày. Phần nhận ra mất nước đã có bài riêng trên trang này.
- Theo NHS, chất nôn lẫn máu có thể từ đỏ tươi tới nâu hoặc đen, lỏng hay đặc hơn, hoặc trông như bã cà phê.
- Dịch xanh: theo NHS, nôn ra dịch xanh ở người lớn, hoặc dịch vàng-xanh hay xanh ở trẻ, nằm trong danh sách phải gọi cấp cứu.
- Trẻ nhỏ nôn vọt thành tia rồi đòi bú lại ngay. Theo MedlinePlus, nôn mạnh thành tia là dấu hiệu của hẹp môn vị, thường bắt đầu trong những tuần đầu sau sinh.
- Không giữ được ngụm nước nào: mức này dừng tự chăm sóc ngay, bất kể chất nôn trông ra sao.
Chỗ hay nhầm nhất: trẻ trào ra ít sữa sau bú rồi vẫn chơi bình thường khác hẳn nôn vọt thành tia — dấu hiệu sau phải đi khám.
Nôn mà không đi ngoài lỏng: nghĩ rộng hơn một bữa ăn
Khi nôn đi một mình, nguyên nhân thường nằm ngoài đường ruột. Dấu hiệu đi kèm cho biết hướng nào, và mỗi hướng có bài riêng:
- Sau va đập đầu: theo CDC, nôn nhiều lần là dấu hiệu nguy hiểm sau chấn thương sọ não.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, hoặc cứng gáy và sợ ánh sáng: hướng viêm màng não.
- Đau bụng khu một chỗ và tăng dần: hướng viêm ruột thừa, viêm tuỵ, sỏi mật.
- Đau ngực thắt lan ra tay, lưng, cổ hay hàm: theo NHS, có thể là nhồi máu cơ tim.
- Bụng chướng không xẹp, bí cả hơi lẫn phân: theo MedlinePlus, dấu hiệu của tắc ruột.
Làm gì ngay
- Uống từng ngụm rất nhỏ rồi chờ, sau đó tăng dần. Theo NHS, đang buồn nôn thì uống từng ngụm nhỏ, và đừng uống một lượng lớn cùng bữa ăn.
- Nghỉ ở nơi thoáng khí: theo NHS, hít không khí trong lành giúp đỡ buồn nôn.
- Ăn lại khi đã giữ được nước. Theo NHS, ăn khi ăn được, chia bữa nhỏ và nhiều lần hơn, tránh món nhiều dầu mỡ hoặc cay, và đừng nằm xuống ngay sau khi ăn.
- Trẻ còn bú vẫn bú bình thường; theo NHS, không pha sữa công thức loãng hơn.
- Người lơ mơ thì đặt nằm nghiêng và ở cạnh họ, không cho uống hay ăn gì vì nguy cơ sặc. Theo NHS trong hướng dẫn ngộ độc rượu, chỉ cho uống từng ngụm nước khi người đó còn tỉnh, nuốt được và không đang nôn.
- Ghi lại: nôn từ lúc nào, mấy đợt, chất nôn trông thế nào, lần đi tiểu gần nhất, thuốc đang dùng.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG tự mua thuốc chống nôn. Theo NHS, đây là loại bác sĩ kê khi thấy cần. Nôn chính là dấu hiệu bác sĩ dựa vào để tìm nguyên nhân.
- KHÔNG gây nôn thêm, không móc họng — theo NHS, đừng cố làm người bệnh nôn.
- KHÔNG tự mua kháng sinh. Theo CDC, kháng sinh không giúp điều trị norovirus vì chúng diệt vi khuẩn, không diệt vi rút.
- KHÔNG tự ngưng thuốc đang điều trị. Theo CDC, người đái tháo đường khi bị bệnh vẫn tiếp tục dùng insulin và thuốc như thường.
Ba nhóm hạ ngưỡng xuống thấp hơn hẳn
- Người đái tháo đường: theo CDC, nôn mà không giữ được thức ăn hay nước uống là lúc đi cấp cứu.
- Phụ nữ mang thai: theo NHS, nôn nhiều và không giữ được thức ăn thì nói ngay với bác sĩ sản hoặc hộ sinh; dạng nặng thường cần điều trị tại bệnh viện. Chúng tôi không nhận chăm sóc thai sản.
- Người lớn tuổi và trẻ nhỏ: mất nước nhanh hơn mà dấu hiệu lại mờ hơn. Theo NIDDK, thay đổi về tinh thần — dễ kích thích hoặc mất sức — là lý do phải nói với bác sĩ ngay.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY nếu: nôn ra máu, hoặc chất nôn như bã cà phê; nôn ra dịch xanh hoặc vàng-xanh; nôn nhiều lần sau va đập đầu; đau đầu dữ dội đột ngột; cứng gáy kèm sợ ánh sáng; đau bụng dữ dội đột ngột, hoặc khu một chỗ và tăng dần; đau ngực thắt hay nặng lan ra tay, lưng, cổ, hàm; khó thở nhiều; bụng chướng không xẹp, bí cả hơi lẫn phân; không giữ được ngụm nước nào; nhiều giờ không đi tiểu; li bì, khó đánh thức, lú lẫn, co giật; da, môi, lưỡi tím, xám hoặc nổi vằn; nghi ăn uống phải thứ gây độc; trẻ nôn vọt thành tia rồi đòi bú lại; trẻ còn bú bỏ bú hẳn; người đái tháo đường nôn, không giữ được thức ăn hay nước. — ĐI KHÁM TRONG 24–72 GIỜ nếu: vẫn uống được nhưng nôn không đỡ, sốt không hạ, sụt cân; nôn bắt đầu sau một thuốc mới; hoặc người bệnh là trẻ nhỏ, người lớn tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim, thận, gan, đái tháo đường hay suy giảm miễn dịch — nhóm này đừng chờ xem có đỡ không. Còn dấu hiệu mất nước dù đã bù nước đúng cách: khám trong ngày.
Nói thẳng: ở nhà không tìm ra nguyên nhân của một đợt nôn. Chúng tôi tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video khi bạn chưa chắc có phải đi viện; bác sĩ tới nhà hỏi bệnh sử, khám lâm sàng và nói rõ ca nào bắt buộc nhập viện; điều dưỡng truyền dịch theo y lệnh. Tư vấn từ xa không dùng cho người lơ mơ hoặc co giật — có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Bài truyền đạt khuyến nghị của cơ quan y tế công — nguồn: CDC Hoa Kỳ, NHS Anh, NIDDK thuộc NIH và MedlinePlus — không thay cho thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- NHS — Feeling sick (nausea)
- MedlinePlus — Nausea
