Phần lớn ca ong đốt chỉ đau, sưng và đỏ tại chỗ, theo dõi ở nhà được. Thứ gây tử vong là phản vệ, phản ứng dị ứng nặng diễn tiến trong vài phút. Nên sau khi rời xa chỗ bị đốt và lấy ngòi ra, việc quan trọng nhất không phải làm hết đau, mà là có người ở cạnh canh xem có khó thở, sưng môi hay choáng không.
Nhận ra: vết đốt thường và vết đốt đáng lo
Vết đốt thường xuất hiện ngay: đau nhói rồi rát, nổi một nốt đỏ gồ lên, hơi sưng quanh đó, ngứa. Nó nặng nhất trong ngày đầu rồi dịu dần. Nếu ngòi còn cắm lại trên da, bạn sẽ thấy một đầu nhỏ sẫm màu ở giữa nốt.
- Đau nhói đúng lúc bị đốt, sau đó rát và ngứa quanh nốt; chỗ đó nóng hơn vùng da bên cạnh
- Nốt đỏ gồ, giữa thường có điểm chích; sưng lan rộng quanh nốt rồi lui dần sau một hai ngày
- Sưng ở mặt, mí mắt hay bàn tay trông đáng sợ hơn vì vùng đó da lỏng — nhưng sưng tại chính chỗ bị đốt chưa phải là phản vệ
- Đốt ở bàn tay, bàn chân có thể căng tức, khó cầm hoặc khó đi trong vài ngày
Chỗ cần phân biệt: sưng lan rộng ngay tại vùng bị đốt là phản ứng tại chỗ, phần lớn chỉ cần theo dõi. Còn phản vệ thì triệu chứng nổi lên ở những nơi KHÁC trên cơ thể — mẩn ngứa khắp người, sưng môi, khó thở, choáng — và đến rất nhanh, thường trong ít phút tới dưới một giờ. Từng bị đốt nhiều lần không sao vẫn có thể phản vệ ở lần này.
Làm gì ngay
Toàn bộ việc dưới đây không cần đơn thuốc. Làm theo thứ tự này.
- Rời xa chỗ bị đốt. Theo CDC, nếu bị nhiều con tấn công cùng lúc thì chạy khỏi đó và vào trong nhà; đừng nhảy xuống nước vì một số loài sẽ bay chờ trên mặt nước.
- Nếu ngòi còn cắm trên da, lấy ra càng sớm càng tốt bằng cách gạt ngang qua ngòi: móng tay, cạnh một chiếc thẻ cứng hoặc miếng gạc. Không bóp và không dùng kẹp nhíp.
- Rửa chỗ đốt bằng nước sạch và xà phòng.
- Chườm mát bằng túi đá bọc trong khăn, ít nhất 20 phút nếu chỗ đó sưng; kê cao tay hoặc chân bị đốt.
- Tháo nhẫn, vòng, dây đồng hồ ở vùng bị đốt ra trước khi chỗ đó sưng lên.
- Ghi lại giờ bị đốt, số nốt đếm được, và ở cạnh người bị đốt những giờ sau.
- Người đã được bác sĩ kê bút tiêm adrenaline thì để sẵn trong tầm tay, dùng theo đúng hướng dẫn đã được chỉ định nếu có dấu hiệu trong hộp dưới.
Những việc không được làm
- Không bóp, không nặn ngòi và không dùng kẹp nhíp — bóp vào túi nọc còn dính ở ngòi sẽ đẩy thêm nọc vào da
- Không đập con ong đang bay quanh người: đứng im hoặc đi ra chỗ khác, vì đập làm nó đốt
- Không đắp lá, vôi, nước tiểu, kem đánh răng, dầu nóng hay rượu lên chỗ đốt — chúng không hút được nọc, dễ gây nhiễm trùng và làm bác sĩ khó đánh giá
- Không cào, không chọc vỡ chỗ sưng; cào làm sưng, ngứa và nguy cơ nhiễm trùng tăng lên
- Không buộc garo phía trên chỗ bị đốt
- Người đang có dấu hiệu trong hộp dưới thì đừng cho ăn hay uống gì, kể cả thuốc giảm đau: cổ họ có thể đang sưng và họ dễ bị sặc
Thuốc hay được dùng cho vết đốt là kháng histamin để đỡ ngứa, kem corticoid bôi tại chỗ, và thuốc giảm đau thông thường như paracetamol. Nêu tên để bạn nhận ra thứ mình được kê — còn loại nào, bôi hay uống, bao lâu là quyết định của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Khi nào phải đi viện
Gọi 115 NGAY, đừng chờ xem có đỡ không, nếu người bị đốt có bất kỳ dấu hiệu nào sau: sưng môi, sưng mặt, sưng lưỡi, hoặc cảm giác nghẹn và thắt trong cổ; khó thở, thở nhanh, thở khò khè, giọng khàn, nói khó; mẩn ngứa nổi nhanh khắp người; nôn hoặc đau bụng dữ dội ập đến cùng lúc; choáng, xỉu, vã mồ hôi, da tái lạnh; da, môi hay lưỡi tím, xám hoặc nhợt; lú lẫn đột ngột, li bì, gọi không tỉnh; trẻ mềm nhũn, không phản ứng như thường. Cũng tới cơ sở y tế NGAY, kể cả khi chưa có dấu hiệu nào ở trên: bị đốt nhiều nốt cùng lúc do cả đàn tấn công; bị đốt trong miệng, trong cổ hay ở lưỡi; người đó từng phản vệ vì ong đốt. Trong lúc chờ: cho nằm, kê cao chân, không để ngồi dậy hay đi lại; đang nôn thì cho nằm nghiêng. Tiêm bút adrenaline rồi vẫn phải tới cơ sở y tế, vì triệu chứng có thể quay lại. — Cần khám trong 24–72 giờ nếu: bị đốt hơn một nốt, dù chỉ vài nốt; đốt gần mắt; chỗ đốt sưng nóng, đau tăng, chảy mủ hay có vệt đỏ lan ra; sốt; chóng mặt, mệt nhiều; sưng không lui.
Làm được tại nhà, và khi nào phải tới cơ sở y tế
Phần lớn ca ong đốt theo dõi ở nhà được, miễn là người nhà biết đúng mốc gọi 115 và không đắp bôi lên chỗ đốt. Tại nhà, Y Tế Xanh làm được: bác sĩ hỏi bệnh sử, khám chỗ đốt, đo chỉ số sinh tồn và nói rõ ca nào bắt buộc nhập viện; tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video để hỏi trước khi quyết đi viện; điều dưỡng thay băng chỗ đốt đã trầy. Phản vệ, bị cả đàn đốt hay đốt trong miệng thì phải vào viện — có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Theo CDC, khi bị ong, ong vò vẽ hay ong bắp cày đốt thì nên nhờ người ở cạnh canh xem có phản ứng dị ứng, rửa chỗ đốt bằng nước và xà phòng, lấy ngòi ra bằng cách gạt miếng gạc hoặc móng tay qua chỗ đó mà không bao giờ bóp ngòi hay dùng kẹp nhíp, rồi chườm đá giảm sưng. CDC cũng nêu phản vệ là phản ứng dị ứng nặng, nguy hiểm tới tính mạng và cần cấp cứu ngay. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
