Run tay: lành tính hay cần khám thần kinh?

Tóm tắt nhanh

Tay ai cũng rung nhẹ. Theo NHS, giơ hai tay ra trước mặt thì chúng không bao giờ đứng yên hoàn toàn — và run rõ hơn khi căng thẳng, mệt, lo, sau cà phê hoặc rượu.
Câu hỏi quyết định hướng đi, bạn tự trả lời được: tay run khi đang LÀM VIỆC (giơ tay, rót nước, viết), hay run khi tay ĐANG NGHỈ, để yên trên đùi?
Theo NINDS, run cả hai tay khi vận động mà không kèm dấu hiệu thần kinh khác là đặc điểm của run vô căn; run rõ nhất lúc tay nghỉ, thường một bên lúc đầu, là kiểu run của bệnh Parkinson.
Run kèm chậm vận động, người cứng, bước ngắn và lê chân: nhóm này cần bác sĩ thần kinh khám. Đừng tự kết luận — theo NINDS, có người mắc Parkinson không bao giờ có run.
Nhóm hay bị bỏ sót và HỒI PHỤC ĐƯỢC: run do thuốc, do cai rượu, do cường giáp, do hạ đường huyết. Tìm ra nguyên nhân là sửa được.
Nghi chính thuốc đang uống gây run thì vẫn ĐỪNG tự ngừng. NHS nói rõ: nói với bác sĩ TRƯỚC khi ngừng bất kỳ thuốc nào được kê. Hãy nhờ bác sĩ hoặc dược sĩ rà lại đơn.
Run XUẤT HIỆN ĐỘT NGỘT kèm yếu một bên, méo miệng hay nói khó: theo CDC đó là dấu hiệu đột quỵ — gọi 115 ngay, đừng chờ xem có đỡ không.

Tay ai cũng rung nhẹ: theo NHS, giơ hai tay ra trước mặt thì chúng không bao giờ đứng yên hoàn toàn. Run thành vấn đề khi nặng dần hoặc làm vướng sinh hoạt. Việc cần làm không phải tự tra xem mình có Parkinson không, mà là biết mình thuộc nhóm nào.

Nhận ra: tay run lúc nào

Một câu hỏi quyết định hướng đi, và bạn tự trả lời được: tay run khi đang LÀM VIỆC, hay khi đang NGHỈ? Theo NINDS, run chia theo đúng mốc đó. Thử tại chỗ: giơ thẳng hai tay ra trước; rót nước; rồi đặt tay lên đùi, buông lỏng.

RUN KHI GIỮ TƯ THẾ HOẶC LÀM VIỆC — rõ lúc giơ tay, rót nước, viết, bưng bát. Theo NINDS, run vô căn là run CẢ HAI tay khi vận động, không kèm dấu hiệu thần kinh nào khác.
RUN KHI TAY ĐANG NGHỈ — để yên trên đùi vẫn rung. Theo NINDS, đó là kiểu run của bệnh Parkinson: như đang vê viên thuốc giữa hai ngón, thường chỉ một bên lúc đầu.
RUN KÈM CHẬM VẬN ĐỘNG — rửa mặt, mặc áo lâu hơn trước; người cứng; mặt ít biểu cảm; bước ngắn, lê chân. Theo NINDS đó là dấu hiệu khác của Parkinson — cần bác sĩ thần kinh khám.

Nhóm hay bị bỏ sót

Theo NINDS, nhóm này thường KHÔNG do bệnh thần kinh và hồi phục được khi xử lý đúng nguyên nhân.

THUỐC. Theo MedlinePlus: thuốc hen (theophylline, salbutamol), thuốc chống trầm cảm, lithium, thuốc tim, thuốc huyết áp, thuốc tuyến giáp dùng quá mức; NINDS thêm corticoid, thuốc hoá trị.
CÀ PHÊ, RƯỢU, THUỐC LÁ, THIẾU NGỦ, LO LẮNG — theo NHS, run rõ hơn khi tuổi lớn hơn, khi căng thẳng, mệt, lo hay tức giận, và sau cà phê, trà, rượu hay thuốc lá.
CƯỜNG GIÁP. Theo NIDDK: tay run kèm sụt cân dù ăn ngon hơn, tim đập nhanh, ra nhiều mồ hôi hoặc khó chịu được nóng, cổ to ra.
CAI RƯỢU. Theo MedlinePlus, người uống nhiều rồi ngừng đột ngột thì run tay kèm vã mồ hôi, mất ngủ, tim đập nhanh — có thể nhanh chóng đe doạ tính mạng.
HẠ ĐƯỜNG HUYẾT. Theo CDC: run kèm tim đập nhanh, vã mồ hôi, dễ nổi nóng hoặc lú lẫn, chóng mặt, đói — người đang điều trị đái tháo đường nghĩ tới nó trước.

Làm gì ngay

GHI LẠI KHI NÀO RUN — việc có ích nhất ở nhà: run lúc nào, tay đang làm gì (giơ ra, bưng, viết, hay để yên), một bên hay hai bên, từ khi nào, nặng lên hay giữ nguyên. Theo NINDS, bác sĩ chẩn đoán dựa đúng mấy điểm đó.
GOM THUỐC, MANG CẢ VỎ HỘP, kể cả thực phẩm chức năng. Theo NHS, bác sĩ sẽ hỏi bạn dùng thuốc gì, có triệu chứng gì khác, và tiền sử gia đình.
BỎ HOẶC GIẢM CÀ PHÊ, TRÀ ĐẶC, NƯỚC NGỌT CÓ GA, và ngủ đủ — theo NINDS, một số cơn run nặng hơn khi mệt.

Những việc KHÔNG được làm

KHÔNG tự ngừng, giảm hay đổi thuốc theo đơn, kể cả khi nghi chính thuốc đó gây run. NHS nói rõ: nói với bác sĩ TRƯỚC khi ngừng bất kỳ thuốc nào được kê. Hãy nói nghi ngờ đó ra để bác sĩ hoặc dược sĩ rà lại đơn.
KHÔNG uống rượu để cắt cơn run: theo NHS rượu làm run rõ hơn, và người đã uống nhiều mà ngừng đột ngột lại sinh hội chứng cai.
KHÔNG tự kết luận là Parkinson rồi lo, hoặc rồi yên tâm. Theo NINDS, có người mắc Parkinson không bao giờ có run.
KHÔNG uống thuốc chống run của người khác hay thuốc cũ trong nhà — thuốc làm nhẹ cơn run không chữa nguyên nhân.

Khi nào phải đi viện

GỌI 115 NGAY nếu run XUẤT HIỆN ĐỘT NGỘT kèm bất kỳ dấu hiệu đột quỵ nào CDC nêu: tê hoặc yếu một bên mặt, tay, chân · méo một bên mặt · nói líu, không hiểu lời người khác · lẫn lộn · mờ mắt đột ngột · đi không vững, mất thăng bằng · đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân. Chỉ cần MỘT dấu hiệu là đủ; dấu hiệu đã tự hết hẳn cũng vẫn phải đi cấp cứu ngay. Cũng gọi 115 nếu: người vừa ngừng uống rượu mà co giật, sốt, lú lẫn nặng, thấy hoặc nghe thứ không có thật, tim đập loạn; hoặc người đang điều trị đái tháo đường run kèm vã mồ hôi, đói dữ dội rồi lú lẫn, không tự ăn uống được. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY nếu vừa ngừng uống rượu mà run, vã mồ hôi, bồn chồn, mất ngủ — MedlinePlus khuyên liên hệ bác sĩ ngay hoặc tới phòng cấp cứu; hoặc run kèm sốt. — KHÁM SỚM, không phải cấp cứu, nếu: run nặng dần hoặc làm vướng việc hằng ngày; rõ nhất khi tay đang nghỉ; chỉ một bên; kèm người cứng, chậm vận động, bước ngắn; mới xuất hiện sau khi thêm hoặc đổi thuốc; kèm sụt cân, tim đập nhanh, sợ nóng.

Bác sĩ Y Tế Xanh tới nhà hỏi bệnh sử và khám lâm sàng tại giường: xem run khi nghỉ hay khi vận động, một bên hay hai bên, thử sức cơ, phản xạ và thăng bằng, rồi nói rõ ca này theo dõi tiếp hay cần bác sĩ thần kinh.

Nghi run do thuốc thì dịch vụ tư vấn thuốc rà soát toàn bộ thuốc bạn đang dùng, chỉ ra chỗ trùng hoạt chất và tương tác, rồi nêu rõ để bạn trao đổi lại với bác sĩ kê đơn — chúng tôi không tự ý đổi hay bỏ thuốc thay bạn. Chưa rõ có nên đi viện thì gọi tư vấn từ xa trước (cuộc gọi video). Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.

Bài này truyền đạt khuyến nghị của NINDS và NIDDK thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, MedlinePlus thuộc Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, NHS Anh và CDC Hoa Kỳ, bằng lời của chúng tôi, không thay cho thăm khám. CDC không có trang về run tay cho người dân, nên phần dẫn CDC ở trên chỉ gồm dấu hiệu đột quỵ và hạ đường huyết. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.

Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.

Nguồn

NHS — Tremor or shaking hands
MedlinePlus — Tremor

Câu hỏi thường gặp

Run tay có phải là dấu hiệu bệnh Parkinson không?

Không phải cứ run là Parkinson. Theo NINDS, run vô căn là một trong các rối loạn vận động phổ biến nhất, đặc điểm là run cả hai tay khi vận động mà không kèm dấu hiệu thần kinh nào khác. Kiểu run của Parkinson thì khác: rõ nhất lúc bàn tay đang nghỉ, thường chỉ một bên lúc đầu, và hay đi cùng chậm vận động, người cứng, bước ngắn và lê chân. NINDS cũng nêu rằng có người mắc Parkinson không bao giờ có run. Nhìn kiểu run không đủ để kết luận bệnh — cần bác sĩ khám.

Tôi nghi thuốc đang uống làm tay run, có nên ngừng thuốc không?

Đừng tự ngừng. NHS nói rõ: nói với bác sĩ trước khi ngừng bất kỳ thuốc nào được kê, và MedlinePlus cũng ghi đừng ngừng thuốc nào mà chưa hỏi bác sĩ. Tự ngừng thuốc huyết áp, thuốc tim hay thuốc chống co giật có thể nguy hiểm hơn chính cơn run. Việc cần làm là ghi tên thuốc, mang theo cả vỏ hộp, ghi mốc bắt đầu run so với mốc thêm hoặc đổi thuốc, rồi nhờ bác sĩ hoặc dược sĩ rà lại đơn. Theo MedlinePlus, run do thuốc thường hết khi ngừng được thuốc gây ra nó, nhưng quyết định đó là của bác sĩ.

Run tay khi căng thẳng hoặc trước lúc nói trước đám đông có phải bệnh không?

Thường không. Theo NHS, một mức run nhẹ là bình thường ở mọi người, và nó rõ hơn khi căng thẳng, mệt, lo lắng hay tức giận, sau khi uống cà phê, trà, nước ngọt có ga, sau khi uống rượu hoặc hút thuốc, và khi quá nóng hay quá lạnh. NHS cũng nêu rằng một mức run nhẹ không do bệnh nào khác thì thường không cần điều trị gì. Mốc nên đi khám là khi run nặng dần theo thời gian hoặc bắt đầu làm vướng sinh hoạt hằng ngày.

Run tay ở người trẻ thì nghĩ tới gì trước?

Nghĩ tới nhóm hồi phục được trước. Theo NINDS, kiểu run nhỏ và đều ở cả hai bàn tay thường không do bệnh thần kinh mà do phản ứng với một số thuốc, do cai rượu, hoặc do bệnh như cường giáp và hạ đường huyết, và nó hồi phục được khi nguyên nhân được xử lý. Cường giáp là chỗ hay bị bỏ sót: theo NIDDK, tay run đi cùng sụt cân dù ăn ngon hơn, tim đập nhanh, bồn chồn khó ngủ, ra nhiều mồ hôi hoặc khó chịu được nóng, đi ngoài nhiều lần, cổ to ra. Run vô căn cũng có thể khởi phát từ tuổi thiếu niên.

Khi nào run tay là chuyện phải gọi cấp cứu?

Khi nó xuất hiện ĐỘT NGỘT và đi kèm dấu hiệu thần kinh. Theo CDC, các dấu hiệu đột quỵ là tê hoặc yếu một bên mặt, tay, chân; lẫn lộn, nói khó hoặc không hiểu lời người khác; mờ mắt; đi không vững, mất thăng bằng; đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân — khi chúng xuất hiện đột ngột thì gọi cấp cứu ngay, chỉ cần một dấu hiệu là đủ. Hai tình huống nữa cũng là gọi 115: người vừa ngừng uống rượu mà co giật, sốt, lú lẫn nặng hoặc thấy nghe thứ không có thật; và người đang điều trị đái tháo đường run kèm vã mồ hôi, tim đập nhanh, đói dữ dội rồi lú lẫn, không tự ăn uống được.

Ở nhà làm gì để đỡ run?

Mấy việc có bằng chứng và không cần đơn. Theo NINDS: bỏ hoặc giảm cà phê; ngủ đủ và vận động đều, vì một số cơn run nặng hơn khi mệt; dùng đĩa, thìa chuyên dụng hoặc dụng cụ nặng hơn cho việc ăn uống dễ hơn; chọn quần áo dễ mặc và giày xỏ thay giày dây. NINDS cũng nêu rằng làm việc cùng người có chuyên môn về vật lý trị liệu, ngôn ngữ và hoạt động trị liệu có thể giúp kiểm soát cơn run và thích nghi với sinh hoạt. Việc còn lại là ghi lại khi nào run và lúc đó tay đang làm gì, để mang đi khám.