Say nắng, say nóng: xử lý ngay tại nhà

Tóm tắt nhanh

Người vã mồ hôi, đau đầu, chóng mặt, da mát và tái nhưng VẪN TỈNH, trả lời đúng và uống được: đó là kiệt sức do nóng — thứ người mình gọi là say nắng, say nóng.
Việc phải làm ngay: dừng việc đang làm, vào chỗ mát, nới bỏ quần áo, làm mát da bằng nước mát và quạt, uống từng ngụm nước. Không để người bệnh ở một mình.
Ý thức là ranh giới. Lú lẫn, nói lảm nhảm, co giật, gọi không tỉnh thì đã sang sốc nhiệt — gọi 115 và làm mát ngay, không cho uống gì.
Theo CDC, kiệt sức do nóng không được xử lý có thể tiến sang sốc nhiệt; hãy đi khám nếu triệu chứng nặng lên hoặc kéo dài quá một giờ.
KHÔNG cho rượu hay cà phê, KHÔNG cho viên muối, KHÔNG cho thuốc hạ sốt, KHÔNG xoa cồn lên da, và KHÔNG tự lái xe đi cấp cứu.

Một ngày nóng, người làm ngoài trời bỗng đau đầu, chóng mặt, mồ hôi ướt đẫm, da mát và tái đi — nhưng vẫn tỉnh, vẫn trả lời đúng và vẫn uống nước được. Đó là kiệt sức do nóng, người mình gọi là say nắng hay say nóng. Phần việc ở nhà rất cụ thể, và có một thứ phải canh suốt.

Nhận ra: dấu hiệu kiệt sức do nóng

Theo CDC, các dấu hiệu gồm:

Vã mồ hôi nhiều; da mát, ẩm và tái đi.
Đau đầu, chóng mặt, choáng khi đứng lên, có khi xỉu.
Mệt rã người, yếu, dễ cáu.
Khát nhiều; nước tiểu ít hơn và sẫm màu hơn bình thường.
Buồn nôn hoặc nôn.
Chuột rút hoặc co cứng ở bụng, tay, chân.
Mạch nhanh mà yếu, thở nhanh và nông.

Chỗ hay làm người nhà yên tâm sai: chính người bệnh gạt đi. Theo CDC, người bị bệnh do nóng nặng không phải lúc nào cũng nhận ra mức nguy hiểm của mình — đừng để họ tự quyết là nghỉ chút rồi làm tiếp.

Thứ phải canh suốt: ý thức

Kiệt sức do nóng (say nắng, say nóng)	Sốc nhiệt
Còn tỉnh, trả lời đúng, uống được	Lú lẫn, nói lảm nhảm, co giật, gọi không tỉnh
Vã mồ hôi, da mát và tái, dính mồ hôi	Da nóng và đỏ, có thể khô hoặc còn ẩm

Đây là một thang, không phải hai bệnh rời nhau: theo CDC, kiệt sức do nóng không được xử lý có thể tiến sang sốc nhiệt, và ý thức thay đổi là dấu hiệu của sốc nhiệt, buộc xử lý ngay. Ngay khi ý thức thay đổi thì đã sang sốc nhiệt, và từ đó là cấp cứu.

Làm gì ngay

DỪNG việc đang làm, đừng làm cho xong.
VÀO CHỖ MÁT: bóng râm, phòng có quạt hay điều hoà. Cho ngồi hoặc nằm, gác hai chân lên cao.
NỚI BỎ quần áo không cần thiết, kể cả giày và tất.
LÀM MÁT DA: xịt hoặc lau người bằng nước mát rồi quạt; đắp khăn mát ở cổ, hố nách và bẹn, đổi khăn liên tục.
CHO UỐNG, chỉ khi người đó còn tỉnh hẳn và không đang nôn: từng ngụm nước mát.
Ở BÊN CẠNH: theo CDC, đừng để người bệnh ở một mình cho tới khi được chăm sóc y tế.

Theo CDC, nước là đủ cho phần lớn trường hợp; mồ hôi ra nhiều kéo dài thì dùng đồ uống có điện giải, pha đúng lượng nước ghi trên bao bì. CDC cũng nhắc tránh nước quá lạnh vì dễ gây đau quặn bụng.

Những việc KHÔNG được làm

KHÔNG cho uống nước có cồn hay có cà phê — MedlinePlus xếp cả hai vào việc không được làm. CDC nói rượu và đồ uống nhiều đường làm mất thêm nước.
KHÔNG cho viên muối và đừng tự pha nước muối theo mẹo. Theo CDC, tránh viên muối; đồ uống có điện giải thì được.
KHÔNG cho thuốc hạ sốt. MedlinePlus nêu rõ không dùng aspirin hay paracetamol trong cấp cứu do nóng: cái nóng này đến từ môi trường, không phải từ một cơn sốt.
KHÔNG xoa cồn hay rượu lên da — MedlinePlus cũng xếp đây vào việc không được làm.

KHÔNG cho gì vào miệng khi người đó đang nôn hoặc không còn tỉnh hẳn — đó đã là ranh giới của sốc nhiệt.
KHÔNG quay lại làm việc hay tập cho xong buổi. Theo CDC, thấy mệt khi làm giữa trời nóng là cảnh báo nặng, và kiệt sức do nóng có thể tiến nhanh sang sốc nhiệt nếu không được xử lý.
KHÔNG tự lái xe đi cấp cứu — NHS nói rõ điều này.

Khi nào phải đi viện

GỌI 115 hoặc tới cấp cứu NGAY nếu, trong hay sau khi ở ngoài nóng, có BẤT KỲ dấu hiệu nào: lú lẫn, nói lảm nhảm, nói líu, hành vi khác thường · gọi khó tỉnh, bất tỉnh, đã xỉu · co giật · da nóng đỏ và đã ngừng ra mồ hôi · nôn liên tục, không giữ được ngụm nước nào · thở nhanh, khó thở, mạch rất nhanh · đã vào mát, đã nghỉ, đã uống nước mà vẫn không khá hơn · nước tiểu nâu như nước trà sau khi vận động trong nóng. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY, đừng chờ tới mai, nếu: đã qua cơn nhưng còn mệt nhiều, đau đầu, chóng mặt hay buồn nôn không hết · vẫn tiểu ít, nước tiểu sẫm dù đã uống nước · chuột rút không dứt, hoặc có bệnh tim hay đang ăn nhạt theo chỉ định. Hạ ngưỡng chờ thấp hơn hẳn với người từ 65 tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim, bệnh thận, đái tháo đường, hen, hoặc dùng thuốc lợi tiểu; trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thì đưa tới cơ sở y tế, đừng tự xoay ở nhà.

CDC xếp nước tiểu nâu như nước trà vào nhóm phải được chăm sóc y tế ngay, kèm xét nghiệm máu làm ở cơ sở y tế.

Phòng rẻ hơn chữa. Theo CDC, uống nhiều nước hơn dù bạn có vận động hay không, và đừng chờ tới lúc khát; ai bị hạn chế lượng nước hoặc dùng thuốc lợi tiểu thì hỏi bác sĩ. Nghỉ trong bóng mát thành từng đợt, dồn việc nặng vào lúc trời mát hơn; mới làm giữa trời nóng hoặc vừa nghỉ rồi quay lại thì làm quen dần. CDC cũng khuyên làm theo cặp, hai người để ý dấu hiệu cho nhau.

Ở nhà bạn làm được phần làm mát, bù nước và theo dõi, nhưng không đo được mức mất nước. Vai trò của Y Tế Xanh ở hai đầu còn lại: tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video khi bạn chưa chắc có phải đi viện; rồi bác sĩ tới nhà hỏi bệnh sử, khám lâm sàng, đo sinh tồn và nói rõ ca nào bắt buộc nhập viện; điều dưỡng chăm sóc phục hồi tại nhà. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau — tư vấn từ xa không dùng cho người lơ mơ hay co giật.

Nội dung bài truyền đạt khuyến nghị của cơ quan y tế công — nguồn: CDC Hoa Kỳ gồm cả NIOSH; NHS Anh cho mốc theo dõi và việc không tự lái xe; MedlinePlus của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ cho các việc không được làm — và không thay cho thăm khám trực tiếp. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.

Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.

Nguồn

Câu hỏi thường gặp

Say nắng và say nóng có khác nhau không?

Trong tiếng Việt hằng ngày hai cái tên dùng gần như thay nhau được, và cả hai thường chỉ cùng một tình trạng: kiệt sức do nóng. «Say nắng» nghe như phải có nắng chiếu vào người, nhưng theo CDC bệnh do nóng sinh ra từ gắng sức hoặc từ môi trường nóng — làm trong xưởng kín hay nhà bí gió cũng bị, nên «say nóng» mô tả đúng hơn. Điều quan trọng không phải gọi tên nào, mà là người đó đang ở mức nào: còn tỉnh và uống được thì xử lý tại nhà rồi theo dõi; đã lú lẫn, nói lảm nhảm hay gọi không tỉnh thì là sốc nhiệt và phải gọi 115 — trang này có bài riêng về sốc nhiệt, nói kỹ phần làm mát.

Nghỉ bao lâu mà chưa đỡ thì biết là không ổn?

Theo NHS, người bị kiệt sức do nóng thường khá hơn trong khoảng 30 phút nếu được đưa vào chỗ mát, được làm mát và cho uống nước. NHS xếp việc vẫn còn mệt sau nửa giờ nghỉ ở chỗ mát, được làm mát và uống nước vào nhóm phải gọi cấp cứu. Theo CDC, hãy đi khám nếu triệu chứng nặng lên hoặc kéo dài quá một giờ; MedlinePlus cũng nói gọi cấp cứu khi tình trạng xấu đi dù đã xử lý. Đừng ngồi đếm đồng hồ: thấy nặng lên ở bất kỳ lúc nào thì đi, và ý thức thay đổi thì gọi 115 ngay.

Có nên cho uống oresol không?

Được, nếu người đó còn tỉnh hẳn và không đang nôn. Theo CDC, nước là đủ cho phần lớn trường hợp, còn khi mồ hôi ra nhiều kéo dài thì đồ uống có điện giải hợp lý hơn; NHS nêu nước uống thể thao loại đẳng trương là một lựa chọn trong tình huống này. Dùng gói bù điện giải thì pha đúng lượng nước ghi trên bao bì và uống từng ngụm; đừng pha đặc hơn hướng dẫn, đừng chia gói, và đừng tự pha nước muối theo mẹo. Người đang nôn hoặc không còn tỉnh hẳn thì không cho gì vào miệng — MedlinePlus nói rõ điều đó.

Có nên cho tắm nước lạnh ngay cho mát không?

Làm mát da bằng nước mát là việc ĐÚNG: NHS nói xịt hoặc lau người bằng nước mát rồi quạt, MedlinePlus nói đắp khăn mát hoặc dội nước mát lên da rồi quạt, CDC nói làm mát bằng nước, khăn mát hoặc quạt. Không tài liệu nào trong số đó bảo phải tránh nước mát; thứ bị cấm là xoa cồn hay rượu lên da. Chỉ có một lưu ý thực tế: người đang chóng mặt, choáng thì đừng để tự vào nhà tắm một mình vì có thể xỉu — cho ngồi hoặc nằm chỗ mát rồi lau, xịt nước và quạt là đủ, và luôn có người ở cạnh.

Hôm sau đi làm lại được chưa?

Các tài liệu nêu trên không đặt một mốc ngày cố định cho việc trở lại làm việc — đó là việc bác sĩ quyết theo từng người, nhất là khi người đó có bệnh tim, bệnh thận, đái tháo đường hay đang dùng thuốc lợi tiểu. Thứ CDC có nói là: người mới làm việc giữa trời nóng, hoặc vừa nghỉ một thời gian rồi quay lại, cần làm quen dần và đừng nhận ngay khối lượng như trước. Trong lúc chưa hết mệt, hãy tránh việc nặng và tránh giờ nắng gắt; còn mệt nhiều, đau đầu hay nước tiểu vẫn sẫm thì đi khám trước khi đi làm.

Chuột rút vì nóng thì xử lý thế nào?

Theo MedlinePlus, cho uống nước hoặc đồ uống có điện giải như phần trên, rồi xoa bóp vùng cơ bị rút nhẹ nhưng dứt khoát. Theo CDC, tránh viên muối; đồ uống chứa điện giải thì được. CDC cũng nói chuột rút, đau hay co cứng ở bụng, tay, chân — dù đứng một mình hay kèm triệu chứng khác — đều không nên bỏ qua, vì đó có thể là phần đầu của một chuỗi nặng hơn. Hãy đi khám nếu chuột rút không dứt, hoặc nếu người đó có bệnh tim hay đang ăn nhạt theo chỉ định của bác sĩ.