Say tàu xe không phải chuyện dạ dày yếu. Theo NHS, tai trong gửi tới não những tín hiệu khác với thứ mắt đang thấy, và chính các thông điệp lệch nhau đó làm người ta khó ở. Việc có ích nhất nằm ở trước và trong lúc đi.
Nhận ra: có đúng là say tàu xe không
Theo MedlinePlus, say tàu xe hay bắt đầu đột ngột bằng cảm giác nhợn và vã mồ hôi lạnh. Theo CDC, dấu hiệu chính là buồn nôn và nôn, kèm buồn ngủ, tiết nhiều nước bọt, nóng người và mặt tái.
- Theo CDC, trẻ dưới 2 tuổi thường không bị say tàu xe; dễ bị nhất là khoảng 7–12 tuổi. Em bé quấy trong xe thường có lý do khác.
- Theo CDC, người có tiền sử đau nửa đầu hoặc bệnh tiền đình dễ bị hơn. Theo MedlinePlus, hay gặp hơn ở trẻ em và phụ nữ mang thai.
Dễ nhầm với gì
- Ngộ độc khí CO — dấu hiệu trùng khít với say xe. Mốc phân biệt: nhiều người trong xe cùng khó ở một lúc, kể cả người chưa bao giờ say xe. Theo CDC, một chỗ rò nhỏ ở hệ thống xả đủ làm khí CO tích lại trong xe, và người đang ngủ hay đã uống rượu có thể tử vong trước khi kịp có dấu hiệu. Đừng để ai ngủ một mình trong xe đóng kín đang nổ máy.
- Chóng mặt xuất hiện cả khi không đi tàu xe, và chất nôn có máu hay như bã cà phê, đều là chuyện khác — mỗi thứ đã có bài riêng trên trang này.
Làm gì ngay: chuẩn bị trước khi lên xe
- Theo NHS, đừng ăn bữa nặng, món cay hay uống rượu ngay trước và trong lúc đi. Bụng rỗng hẳn cũng không dễ chịu — ăn nhẹ là đủ. Ngủ đủ đêm trước.
- Chọn chỗ ngồi từ lúc còn ở nhà. Theo NHS, ngồi ghế trước trong ô tô hoặc ở giữa tàu thuyền để giảm chuyển động. Theo CDC, tránh chỗ xê dịch nhiều nhất, ví dụ mũi tàu.
- Mang theo túi, khăn giấy và nước.
Trong lúc xe chạy
- Theo NHS, nhìn thẳng về phía trước vào một điểm cố định, chẳng hạn đường chân trời. Theo CDC, cách này có tác dụng bảo vệ phần nào trên tàu thuỷ, xe buýt và ô tô.
- Theo CDC, giữ đầu bớt cử động: tựa đầu vào thành ghế hoặc gối cổ.
- Theo NHS, hít không khí trong lành nếu được, ví dụ hé kính ô tô; nhắm mắt và thở chậm, tập trung vào hơi thở.
- Theo NHS, chia nhỏ hành trình dài để ra ngoài hít khí trời, uống nước hoặc đi lại; với trẻ, phân tán chú ý bằng nói chuyện, nghe nhạc hoặc hát.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG đưa điện thoại hay máy tính bảng cho trẻ. Theo NHS, đừng đọc, đừng xem phim, đừng dùng thiết bị điện tử, và đừng nhìn vật đang chạy qua như xe ngược chiều hay con sóng.
- KHÔNG uống rượu, không hút thuốc. Theo CDC, nên tránh rượu và nicotine vì chúng làm say tàu xe nặng hơn.
- KHÔNG để người đang cầm lái uống thuốc chống say: theo CDC, tác dụng phụ thường gặp nhất của nhóm này là buồn ngủ; CDC cũng nêu người cầm lái ít bị say hơn người ngồi sau.
- KHÔNG coi vòng bấm huyệt là chắc ăn: theo CDC, thử nghiệm cho thấy nó không hiệu quả hơn giả dược.
Thuốc chống say: thời điểm quan trọng hơn loại
Theo CDC, thuốc chống say hiệu quả nhất khi uống trước khi tiếp xúc với chuyển động, không phải sau khi đã có dấu hiệu — vì theo CDC, lúc đó dạ dày chậm tiêu có thể làm thuốc uống không hấp thu.
- Các nhóm CDC nêu gồm kháng muscarinic (scopolamine) và kháng histamine H1 (dimenhydrinate, meclizine). Chọn loại nào là việc của bác sĩ hoặc dược sĩ — theo NHS, dược sĩ sẽ khuyên loại phù hợp nhất cho bạn hoặc cho con bạn.
- Theo CDC, không dùng scopolamine cho người bị tăng nhãn áp hoặc người có nguy cơ bí tiểu do tuyến tiền liệt. Hỏi dược sĩ trước khi mua miếng dán.
- Theo CDC, cách hiệu quả nhất không phải thuốc mà là tập cho quen dần — quen hẳn rồi thì hiệu quả hơn mọi thuốc chống say.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY nếu: nhiều người trong xe cùng đau đầu, chóng mặt, nôn hay lẫn lộn một lúc — đó là bộ dấu hiệu ngộ độc khí CO: mở hết cửa, đưa mọi người ra chỗ thoáng rồi gọi cấp cứu; đau đầu dữ dội đột ngột; lú lẫn, li bì, khó đánh thức; co giật; bất tỉnh; yếu một bên, méo một bên mặt hay nói khó; đau ngực, khó thở nhiều; nôn nhiều lần sau khi đập đầu; không giữ được ngụm nước nào. — ĐI KHÁM TRONG 24–72 GIỜ nếu: đã nghỉ nhiều giờ mà vẫn chóng mặt, mất thăng bằng; lần đầu say tàu xe ở người lớn tuổi hay ở người chưa từng bị; ù tai hoặc nghe kém một bên. Người có bệnh tim, thận, gan, đái tháo đường hoặc đang mang thai đừng chờ xem có đỡ không.
Đây không phải bệnh phải nhập viện. Chỗ chúng tôi giúp được là thuốc: Y Tế Xanh rà soát thuốc bạn đang dùng, chỉ ra chỗ trùng hoạt chất hoặc tương tác đáng lo, và đối chiếu thuốc bạn mang từ nước ngoài với thuốc cùng hoạt chất ở Việt Nam — chúng tôi không đổi hay bỏ thuốc thay bác sĩ kê đơn.
Chưa chắc có phải đi viện thì gọi tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video trước; bác sĩ tới nhà khám lâm sàng và nói rõ ca nào bắt buộc nhập viện. Tư vấn từ xa không dùng cho người lơ mơ hoặc co giật — có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau. Chúng tôi không nhận chăm sóc thai sản.
Bài truyền đạt khuyến nghị của cơ quan y tế công — nguồn: CDC Yellow Book chương Motion Sickness, trang ngộ độc khí CO của CDC, trang Motion sickness của NHS Anh và MedlinePlus. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — Motion Sickness
- NHS — Motion sickness
