Sốc nhiệt: dấu hiệu và cách làm mát ngay

Tóm tắt nhanh

Dấu hiệu quyết định của sốc nhiệt là Ý THỨC: lú lẫn, nói lảm nhảm, hành vi khác thường, co giật, gọi không tỉnh. Người còn tỉnh và trả lời đúng thường là kiệt sức do nóng — nhẹ hơn, nhưng vẫn phải xử lý.
Da có thể khô và nóng, nhưng cũng có thể còn ẩm mồ hôi. «Hết ra mồ hôi» là dấu hiệu kinh điển, nhưng không có nó thì cũng không loại trừ được sốc nhiệt.
Gọi 115 và làm mát CÙNG LÚC. Theo CDC, không được trì hoãn việc làm mát — đừng chờ xe cấp cứu tới mới bắt đầu.
Không cho người đang lú lẫn, đang nôn hay bất tỉnh uống bất cứ thứ gì, kể cả nước. Không cho thuốc hạ sốt. Không xoa cồn hay rượu lên da.
Đưa vào chỗ mát, cởi bớt quần áo ngoài; ngâm nước mát nếu làm được, nếu không thì xối nước, đắp khăn ướt lạnh lên cổ, nách, bẹn và quạt mạnh.

Trong một ngày nóng, thứ phân biệt người chỉ mệt vì nắng với người đang sốc nhiệt không phải mồ hôi hay nhiệt độ da, mà là Ý THỨC. Lú lẫn, nói lảm nhảm, co giật, gọi mà không tỉnh — đó là cấp cứu: gọi 115 và bắt đầu làm mát cùng lúc, chứ không ngồi chờ xe tới.

Làm song song, theo thứ tự này. ① GỌI 115 NGAY, nói rõ «nghi sốc nhiệt» và người bệnh có lú lẫn hay bất tỉnh không. ② ĐƯA VÀO CHỖ MÁT: bóng râm, phòng có điều hoà hay quạt; cởi bớt quần áo ngoài. ③ LÀM MÁT NGAY, đừng chờ xe tới: ngâm người trong nước mát nếu làm được — luôn có người giữ đầu, không để ngâm một mình; không ngâm được thì xối nước lên da, làm ướt cả quần áo, đắp khăn ướt lạnh ở cổ, hai hố nách và bẹn, rồi quạt mạnh vào người. ④ KHÔNG cho uống gì khi người bệnh lú lẫn, nôn hay bất tỉnh. ⑤ Cho nằm nghiêng nếu nôn hoặc không tỉnh, ở cạnh tới khi xe đến; nếu ngừng thở hay chỉ thở ngáp thì nói ngay với tổng đài.

Nhận ra: ý thức là dấu hiệu quyết định

Theo CDC, dấu hiệu của sốc nhiệt gồm:

Lú lẫn, nói líu, nói lảm nhảm, hành vi khác thường — đây là dấu hiệu quan trọng nhất.
Gọi khó tỉnh, hoặc bất tỉnh.
Co giật.
Nhiệt độ cơ thể rất cao; da nóng, đỏ, có thể khô hoặc còn ẩm.
Mạch nhanh và mạnh, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn.

Hai chỗ hay làm người nhà yên tâm sai. Thứ nhất là mồ hôi: CDC ghi da có thể khô HOẶC ẩm, nên người còn ướt mồ hôi vẫn có thể đang sốc nhiệt. Thứ hai là nhiệt kế: đo ở nách hay ở tai không nói đúng nhiệt độ bên trong người, và các tài liệu nêu những mức khác nhau. Đừng lấy con số làm điều kiện để gọi cấp cứu; hãy lấy ý thức.

Khác kiệt sức do nóng (say nắng, say nóng) ở đâu

Kiệt sức do nóng — say nắng, say nóng	Sốc nhiệt
Còn tỉnh, trả lời đúng, biết mình đang ở đâu	Lú lẫn, nói lảm nhảm, co giật, gọi không tỉnh
Vã mồ hôi, da mát và tái, dính mồ hôi	Da nóng và đỏ, có thể khô hoặc còn ẩm

Còn tỉnh táo và uống được là nhóm nhẹ hơn, nhưng vẫn phải vào mát và theo dõi. Ngay khi ý thức thay đổi thì đã sang sốc nhiệt, và từ đó là cấp cứu.

Làm gì ngay: làm mát càng nhanh càng tốt

CDC xếp ngâm trong nước mát hoặc nước lạnh là cách hạ nhiệt nhanh nhất, và nói rõ không được trì hoãn việc làm mát. Ở nhà, cái gì làm được ngay thì làm cái đó, theo đúng thứ tự trong hộp trên — và đổi khăn liên tục, vì khăn ấm lên là hết tác dụng.

Những việc KHÔNG được làm

KHÔNG cho uống bất cứ thứ gì khi người bệnh lú lẫn, đang nôn hay bất tỉnh — kể cả nước, kể cả nước pha muối. Với sốc nhiệt, CDC ghi là không cho người bệnh uống gì.
KHÔNG cho thuốc hạ sốt. MedlinePlus nêu rõ không dùng thuốc hạ sốt như aspirin hay paracetamol trong tình huống này: cái nóng ở đây đến từ môi trường chứ không phải từ một cơn sốt.
KHÔNG xoa cồn hay rượu lên da; MedlinePlus liệt kê đây là việc không được làm.
KHÔNG cho uống nước có cồn hoặc có cà phê, và không cho viên muối.
KHÔNG để người bệnh tự đi lại hay tự ra xe. Cho nằm ở chỗ mát và làm mát tại đó.
KHÔNG dừng làm mát để ngồi chờ xe, và nếu phải tự chở đi thì vẫn tiếp tục làm mát trên đường.

Khi nào phải đi viện

GỌI 115 hoặc tới cấp cứu NGAY — vừa gọi vừa làm mát, không chờ — nếu trong hoặc sau khi ở ngoài nóng, làm việc hay tập luyện mà có BẤT KỲ dấu hiệu nào: lú lẫn, nói lảm nhảm, hành vi khác thường · lờ đờ nặng, gọi khó tỉnh, bất tỉnh · co giật · da nóng đỏ, dù khô hay còn ẩm · nôn liên tục, không giữ được ngụm nước nào · thở nhanh, mạch nhanh và mạnh · nước tiểu nâu như nước trà hoặc không tiểu được sau khi vận động trong nóng. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY, đừng chờ tới mai, nếu người bệnh đã qua cơn nhưng còn mệt nhiều, đau đầu, chóng mặt hoặc buồn nôn không đỡ, hoặc vẫn tiểu ít và sẫm màu sau khi đã uống nước. Khám sớm cả khi dấu hiệu còn nhẹ với người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim, bệnh thận, đái tháo đường. Sốc nhiệt không có khoảng chờ an toàn: thời điểm xấu đi không đoán trước được.

Theo CDC, dễ bị nhất là người từ 65 tuổi, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, người làm việc hay tập luyện ngoài trời, và người ở nơi không có điều hoà; tài liệu chuyên môn của CDC nêu thêm bệnh tim mạch, bệnh thận, đái tháo đường, một số thuốc đang dùng, mất nước và việc chưa kịp thích nghi với nắng nóng.

Một chỗ hay bị bỏ qua: CDC cảnh báo nhiệt độ trong xe đậu tăng rất nhanh ngay từ những phút đầu, kể cả khi đã hé cửa kính — đừng để trẻ ở lại trong xe, dù chỉ một lát.

Nói thẳng: sốc nhiệt không xử lý được tại nhà — việc bắt buộc là làm mát ngay rồi đưa tới nơi theo dõi và truyền dịch được. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau. Vai trò của Y Tế Xanh ở hai đầu còn lại: tư vấn từ xa khi bạn chưa chắc có phải đi viện, và sau khi ra viện thì bác sĩ tới nhà hỏi bệnh sử, khám lâm sàng, điều dưỡng đo sinh tồn và chăm sóc phục hồi tại nhà.

Nội dung bài truyền đạt khuyến nghị của cơ quan y tế công — nguồn: CDC Hoa Kỳ, và MedlinePlus của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ cho phần những việc không được làm — và không thay cho thăm khám trực tiếp. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.

Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.

Nguồn

CDC — About Heat and Your Health
MedlinePlus — Heat Illness

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết là sốc nhiệt chứ không phải chỉ say nắng?

Nhìn vào ý thức, không nhìn vào mồ hôi hay nhiệt kế. Người kiệt sức do nóng vẫn tỉnh, trả lời đúng, biết mình đang ở đâu và uống nước được; da thường mát, tái và dính mồ hôi. Sốc nhiệt thì có thêm lú lẫn, nói lảm nhảm, hành vi khác thường, co giật, lờ đờ nặng hoặc bất tỉnh. Hễ ý thức đã thay đổi thì xử lý như cấp cứu: gọi 115 và làm mát ngay, đừng chờ xem có đỡ không.

Người vẫn ra mồ hôi thì chắc chưa phải sốc nhiệt?

Không chắc. CDC ghi da của người sốc nhiệt có thể nóng, đỏ, khô HOẶC ẩm — nghĩa là vẫn còn ướt mồ hôi cũng không loại trừ được. «Hết ra mồ hôi» là dấu hiệu kinh điển nên nhiều người coi đó là điều kiện bắt buộc, và đây là chỗ dễ bỏ sót nhất. Nếu người đó đang lú lẫn hay gọi khó tỉnh, hãy gọi 115 dù da còn ẩm.

Có nên cho uống nước hay oresol không?

Không, nếu người bệnh đang lú lẫn, đang nôn hay bất tỉnh — với sốc nhiệt, CDC ghi là không cho người bệnh uống gì, và MedlinePlus nói rõ không cho bất cứ thứ gì qua đường miệng, kể cả nước pha muối, khi người đó đang nôn hoặc không tỉnh. Lý do là phản xạ nuốt lúc này không an toàn, nước có thể vào phổi. Người còn tỉnh táo hoàn toàn và chỉ mệt vì nóng thì uống từng ngụm nước là hợp lý.

Có nên cho uống thuốc hạ sốt để hạ nhiệt?

Không. MedlinePlus nêu rõ không cho người bị cấp cứu do nóng dùng thuốc hạ sốt như aspirin hay paracetamol. Cái nóng trong sốc nhiệt đến từ môi trường và từ việc cơ thể mất khả năng tự thải nhiệt, không phải từ một cơn sốt, nên thuốc không giải quyết được vấn đề. Thứ hạ được nhiệt là làm mát từ bên ngoài: ngâm nước mát, xối nước, khăn ướt lạnh ở cổ, nách, bẹn và quạt.

Phải chờ xe cấp cứu tới rồi mới làm mát, hay làm mát trước?

Làm mát ngay, song song với việc gọi. CDC nói rõ không được trì hoãn việc làm mát, và xếp ngâm trong nước mát hoặc nước lạnh là cách hạ nhiệt nhanh nhất. Trong lúc một người gọi 115 thì người còn lại đưa người bệnh vào chỗ mát, cởi bớt quần áo ngoài và bắt đầu làm mát. Nếu ngâm thì luôn có người giữ đầu và không để người bệnh ngâm một mình.

Người đã tỉnh lại và nói chuyện bình thường thì còn cần đi viện không?

Vẫn cần được bác sĩ đánh giá. Sốc nhiệt là một cấp cứu, và CDC xếp dấu hiệu nước tiểu nâu như nước trà sau khi vận động trong nóng vào nhóm phải được chăm sóc y tế ngay, kèm xét nghiệm máu — dấu hiệu đó có thể xuất hiện khi người bệnh trông đã khá hơn. Hãy đi khám trong ngày nếu vẫn còn mệt nhiều, đau đầu, buồn nôn, tiểu ít hoặc nước tiểu sẫm màu.