Sởi mấy ngày đầu không giống bệnh phát ban. Nó giống cảm nặng: sốt cao, ho, chảy mũi, mắt đỏ chảy nước. Ban mọc sau, và lúc bạn thấy ban thì người bệnh đã lây vài ngày rồi. Nên việc quan trọng nhất ở đây là một cuộc gọi, TRƯỚC khi đưa người bệnh đi khám.
Nhận ra sởi khi chưa có ban
Theo CDC, triệu chứng khởi đầu khoảng một tới hai tuần sau khi tiếp xúc với vi rút: sốt cao, ho, chảy mũi, mắt đỏ chảy nước. Bốn thứ đi CÙNG NHAU mới là điểm đáng chú ý — cảm ít khi làm hai mắt đỏ và chảy nước kèm sốt cao.
Hai, ba ngày sau khi có triệu chứng, trong miệng có thể nổi những đốm trắng nhỏ gọi là hạt Koplik. Dấu này rất đặc hiệu — thấy thì kể ngay với bác sĩ. Nhưng nó nổi sớm và chóng mất — không thấy hạt Koplik KHÔNG loại trừ sởi.
Rồi ban mọc, và hướng lan là dấu hiệu
Ban nổi khoảng ba tới năm ngày sau khi có triệu chứng. Theo CDC, đó là những đốm đỏ phẳng, khởi đầu ở mặt sát chân tóc rồi lan XUỐNG cổ, thân, tay chân, bàn chân; trên nền phẳng có thể nổi nốt gồ nhỏ, các đốm dính thành mảng.
Chỗ người nhà hay đọc sai: ban sởi nổi khi sốt vẫn còn cao, và sốt còn có thể vọt lên cao hơn đúng lúc ban nổi. Thấy ban đừng tưởng bệnh đang kết thúc. Ban do vi rút thường thì ngược lại: nổi lúc sắp hết hoặc vừa hết sốt, và bắt đầu ở thân mình. Còn thuỷ đậu là nốt phồng nước mọc nhiều đợt, cùng lúc có cả nốt mới, nốt nước và nốt khô vảy — ban sởi phẳng, không phồng nước, không đóng vảy theo đợt.
Làm gì ngay: việc đầu tiên là một cuộc gọi
Nghi sởi thì GỌI BÁO TRƯỚC cho cơ sở y tế, đừng tự đưa người bệnh vào ngồi phòng chờ. Theo CDC: người bệnh lây từ bốn ngày trước tới bốn ngày sau khi ban nổi; vi rút còn lơ lửng trong không khí tới hai giờ sau khi người bệnh đã rời phòng; tới chín trong mười người ở gần mà chưa có miễn dịch sẽ mắc theo.
- Phòng riêng, thoáng; người chăm đeo khẩu trang; tách khăn, cốc, bát đũa. Giữ cách biệt với trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai, người giảm miễn dịch.
- Nghỉ học, nghỉ làm trong thời gian còn lây — mốc đi học lại để bác sĩ xác nhận.
- Người trong nhà chưa tiêm mà vừa ở gần người bệnh: hỏi bác sĩ ngay trong ngày, đừng chờ xem có sốt. Cách bảo vệ sau khi đã tiếp xúc chỉ còn tác dụng trong một khoảng rất ngắn, và do bác sĩ chọn.
- Ghi lại ngày đầu sốt, ngày ban nổi, những ai đã ở gần người bệnh; tìm sổ tiêm chủng của cả nhà.
- Cho uống nước đều từng ngụm nhỏ, cho nghỉ, để phòng dịu sáng vì mắt đang viêm. Theo dõi: còn uống được không, có đi tiểu, tỉnh táo hay lừ đừ, thở có nhanh hơn.
- Cần hạ sốt thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ: paracetamol là lựa chọn thường dùng, nhưng dùng thế nào do họ quyết.
Những điều KHÔNG được làm
- KHÔNG kiêng tắm, kiêng gió, trùm kín cho ra mồ hôi. Nóng và mồ hôi làm người bệnh mệt hơn, và che mất ban.
- KHÔNG bôi gì lên ban: lá đắp, kem đánh răng, nghệ, dầu gió, mực, nước vôi, phấn rôm. Chúng không làm ban lặn nhanh hơn, mà xoá mất màu và hình dạng ban bác sĩ cần nhìn.
- KHÔNG tự mua kháng sinh: sởi do vi rút nên kháng sinh vô tác dụng, nó chỉ dùng khi bác sĩ xác định có nhiễm trùng vi khuẩn kèm theo.
- KHÔNG tự mua vitamin A. Theo CDC, vitamin A có thể dùng cho trẻ mắc sởi, nhưng do bác sĩ chỉ định và theo dõi — không phải thứ mua ở hiệu thuốc rồi tự cho uống.
- KHÔNG dùng aspirin cho trẻ em, thanh thiếu niên đang sốt do vi rút: liên quan hội chứng Reye, biến chứng nặng ở gan và não. Aspirin có trong nhiều thuốc cảm, nên đọc nhãn.
Biến chứng là lý do phải khám
Sởi không có thuốc kháng vi rút riêng; chăm là nâng đỡ. Thứ cần bác sĩ là biến chứng. Theo CDC: khoảng một trong mười trẻ mắc sởi bị viêm tai giữa; tới một trong hai mươi trẻ bị viêm phổi — nguyên nhân tử vong thường gặp nhất do sởi ở trẻ nhỏ; khoảng một trong một nghìn trẻ bị viêm não.
Nặng hơn ở trẻ dưới năm tuổi, người lớn, phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch và trẻ suy dinh dưỡng; theo CDC khoảng một trong năm người chưa tiêm mà mắc sởi phải nhập viện. Mang thai mắc sởi có thể sinh non hoặc sinh con thiếu cân — người mang thai vừa ở gần ca nghi sởi hãy gọi bác sĩ sản khoa trong ngày, kể cả khi chưa có triệu chứng.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY nếu: thở nhanh, khó thở, co kéo lồng ngực, tím môi; li bì khó đánh thức, lú lẫn, co giật; cổ cứng, đau đầu dữ dội kèm nôn vọt; nôn liên tục, không uống được gì, không đi tiểu nhiều giờ; ban không nhạt đi khi ấn căng da, hoặc có chấm tím dưới da; trẻ dưới ba tháng có sốt. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY nếu: nghi sởi mà chưa được bác sĩ xác nhận; đã hạ sốt rồi sốt lại; ho nặng dần, đau tai hoặc chảy mủ tai; mắt đau, sợ sáng nhiều hoặc nhìn mờ; ban lặn rồi mà vẫn mệt hơn trước; người bệnh thuộc nhóm dễ nặng kể trên. — Nhớ GỌI BÁO TRƯỚC khi tới, và không chắc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Nhà thường cần hai việc có chuyên môn: xét nghiệm để biết có đúng là sởi không, và người canh biến chứng những ngày sau — bác sĩ, điều dưỡng Y Tế Xanh tới nhà làm được cả hai, và tới nhà thì không ai phải ngồi phòng chờ.
Các mốc trong bài theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ về sởi; bài không thay cho thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Measles
