Nói ngay hai điều quan trọng nhất. Một: phần lớn sỏi mật không gây triệu chứng và không cần điều trị. Hai: khi cơn đau đi kèm sốt, rét run hoặc vàng da thì mức khẩn cấp đổi hẳn, phải đi ngay.
Nhận ra cơn đau sỏi mật
Sỏi nằm im trong túi mật không gây đau. Đau xuất hiện khi sỏi bịt đường dẫn mật: đau vùng trên bên phải bụng, hoặc giữa trên bụng dưới mũi ức, kéo dài ít nhất nửa tiếng, có khi vài giờ. Cơn đau thường tới SAU một bữa ăn — hay gặp nhất là bữa nhiều dầu mỡ — thường vào buổi tối hoặc trong đêm, và có thể lan ra sau lưng hoặc dưới bả vai phải.
- Buồn nôn và nôn hay đi kèm.
- Cơn đau thường tự dịu khi sỏi xê dịch và đường mật thông lại — dịu đau không chứng minh sỏi đã ra.
- Đã có một cơn thì rất dễ có cơn tiếp; hãy coi cơn đầu là lời báo trước.
- Mức đau không nói lên mức nguy hiểm. Thứ đổi mức nguy hiểm là sốt, vàng da và việc đường mật bị bịt kéo dài.
- Đã biết có sỏi mà lần này đau lâu hơn mọi lần trước thì đi khám, đừng chờ tự dịu như cũ.
Sỏi im lặng, và vì sao vẫn phải để ý
Theo NIDDK, phần lớn người có sỏi mật không có triệu chứng; sỏi không bịt đường mật thì không ảnh hưởng hoạt động của túi mật, gan và tuỵ nên không cần điều trị. Nhưng cùng tài liệu đó nói thêm: nhiều người không có triệu chứng gì cho tới khi đã có biến chứng.
Dễ nhầm với gì
- Sỏi thận, sỏi niệu quản: đau quặn từng cơn ở vùng hông lưng rồi lan xuống bẹn, nước tiểu có thể hồng.
- Viêm tuỵ cấp: đau LIÊN TỤC vùng trên rốn xuyên ra sau lưng, đỡ hơn khi ngồi gập người — và sỏi mật là một nguyên nhân hàng đầu của viêm tuỵ cấp.
- Đau dạ dày và trào ngược: cũng liên quan bữa ăn, nhưng ít khi lan lên vai.
- Viêm ruột thừa: đau khởi đầu quanh rốn rồi dồn xuống hố chậu phải, tăng dần.
Làm gì ngay
- Ghi ra giấy GIỜ bắt đầu đau, đau ở đâu, có lan ra lưng hay bả vai phải không, bữa ăn gần nhất là bữa gì.
- Đo nhiệt độ, ghi kèm giờ đo, đo lại sau mỗi cơn. Sốt nhẹ cũng tính; đừng chờ sốt cao.
- Ra chỗ sáng tự nhiên xem lòng trắng mắt và da có vàng không; để ý nước tiểu sẫm như nước trà và phân nhạt màu — ba thứ này đi cùng nhau là hướng tắc mật.
- Đang trong cơn thì đừng ăn thêm, nhất là đồ nhiều dầu mỡ.
- Gom sẵn phiếu siêu âm bụng cũ, kết quả xét nghiệm gan, và danh sách thuốc đang dùng — kể cả thuốc tránh thai và nội tiết.
- Đừng tự lái xe khi đang đau hoặc vừa dùng thuốc giảm đau.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG tin thuốc «tan sỏi», «đánh sỏi» bán trên mạng: ở nhà không có cách nào làm tan sỏi mật, và ngay cả thuốc tan sỏi do bác sĩ kê cũng tính bằng năm.
- KHÔNG uống thuốc giảm đau rồi ngủ qua đêm khi đang đau kèm sốt hoặc vàng da. Thuốc che cảm giác đau nhưng không mở được đường mật đang bị bịt.
- KHÔNG dùng kháng sinh còn lại trong nhà hay của người khác. Theo CDC Hoa Kỳ, không dùng kháng sinh kê cho người khác và không giữ kháng sinh để dành.
- KHÔNG chườm nóng, dán cao nóng, cạo gió hay giác hơi vùng hạ sườn phải.
- KHÔNG nhịn ăn hay ép giảm cân cấp tốc để «tống sỏi ra». Theo NIDDK, giảm cân quá nhanh làm tăng khả năng tạo sỏi, và ở người có sỏi im lặng còn dễ xuất hiện triệu chứng hơn.
- KHÔNG bỏ hẹn khám chỉ vì cơn đau đã hết.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY nếu đang hoặc vừa qua cơn đau mà có BẤT KỲ dấu hiệu nào: đau không dịu mà kéo dài dai dẳng; SỐT — kể cả sốt nhẹ — hoặc rét run; nôn liên tục, không giữ được nước; vàng da hoặc vàng lòng trắng mắt; nước tiểu sẫm như nước trà kèm phân nhạt màu; đau dữ dội xuyên ra sau lưng và chỉ đỡ khi ngồi gập người; bụng cứng, không cho ai chạm; lú lẫn, lờ đờ, da lạnh ẩm, tim đập nhanh. Theo NIDDK, những dấu hiệu này có thể là biểu hiện của nhiễm trùng hoặc viêm nặng ở túi mật, gan hoặc tuỵ, và đường mật bị bịt mà không được xử lý có thể dẫn tới tử vong. Hạ ngưỡng chờ đợi thấp hơn hẳn nếu người bệnh cao tuổi, đang mang thai, có đái tháo đường, bệnh gan hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY, đừng chờ tới mai, nếu cơn đau đã dịu nhưng đây là lần đầu, hoặc lần này đau lâu hơn mọi lần trước. — KHÁM TRONG MỘT TỚI BA NGÀY TỚI nếu siêu âm tình cờ thấy sỏi mà bạn chưa từng đau.
Sỏi mật có biến chứng là việc của bệnh viện: chẩn đoán cần siêu âm bụng và xét nghiệm máu. Y Tế Xanh giúp hai việc khác: nghe bạn mô tả cơn đau qua cuộc gọi video để cùng quyết đi hay chưa, và cử bác sĩ tới nhà hỏi bệnh sử, khám lâm sàng, chỉ định xét nghiệm tại nhà nếu cần thêm dữ kiện.
Nhưng không phải xét nghiệm nào cũng nên làm tại nhà: chỉ số cần chạy ngay hoặc cần máy đặc thù thì lấy mẫu tại cơ sở y tế cho kết quả đáng tin hơn. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau. Sau mổ túi mật, điều dưỡng tới nhà hoặc khách sạn thay băng, cắt chỉ và theo dõi vết mổ.
Phần lâm sàng ở trên theo tài liệu công khai của NIDDK (Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hoá và Bệnh thận Hoa Kỳ), vì CDC không có trang hướng dẫn cộng đồng cho sỏi mật. Phần dẫn CDC Hoa Kỳ chỉ gồm hai việc: nguy cơ từ béo phì, và không dùng kháng sinh của người khác.
Bài truyền đạt lại khuyến nghị của cơ quan y tế công, không thay cho thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- NIDDK — Gallstones
- CDC — Antibiotic Prescribing and Use
