«Sốt phát ban» không phải một bệnh. Đó là tên gọi chung cho nhiều bệnh, dùng khi có sốt kèm ban mà chưa rõ nguyên nhân. Phần lớn tự khỏi. Nhưng cái tên nghe lành khiến người nhà DỪNG quan sát — trong khi vài thứ trông giống nó diễn biến khác hẳn.
Nhận ra trước hết: căng da chỗ có ban
Làm ngay, mất mươi giây: ấn ngón tay hoặc kéo căng vùng da có ban, hoặc ép thành cốc trong suốt lên đó, nhìn ngay lúc đang ép.
- Ban nhạt rồi hiện lại khi thả tay: ban thông thường — vẫn theo dõi, nhưng không phải cấp cứu.
- Ban KHÔNG nhạt đi — chấm hoặc mảng đỏ sẫm, tím, như vết máu dưới da: có thể là nhiễm khuẩn huyết hoặc viêm màng não, nặng lên theo giờ. Xem hộp cờ đỏ.
- Da ngăm khó nhìn ban thì soi lòng bàn tay, bàn chân, vòm miệng, lòng mi mắt, tròng trắng mắt. Căng da lại mỗi khi ban lan thêm hoặc đổi màu.
- Ngược lại, không phải ca nặng nào cũng có ban: li bì, co giật, cổ cứng hay thở nhanh thì đi viện ngay, đừng chờ ban nổi.
Cái tên này gộp những bệnh nào
Nhóm này có cả rubella và sởi, không ai phân biệt chắc bằng mắt. Bảng dưới để bạn biết nên kể gì với bác sĩ:
| Trường hợp | Dấu hiệu |
|---|---|
| Ban do vi rút thường | Hay gặp ở trẻ dưới hai tuổi. Sốt cao vài ngày, ban nổi lúc sắp hết hoặc vừa hết sốt; ban hồng, phẳng, ở thân mình trước rồi ra cổ, tay chân. |
| Sởi | Ban nổi sau vài ngày sốt và sốt vẫn cao. Theo CDC, ban là đốm đỏ phẳng khởi đầu ở mặt sát chân tóc rồi lan XUỐNG cổ, thân, tay chân; kèm ho, chảy mũi, mắt đỏ. |
| Sốt mò | Sau khi đi rừng, ruộng, bãi cỏ cao. Có vết loét đóng vảy đen chỗ bị đốt, trong nếp gấp da (nách, bẹn, lưng quần, sau đầu gối) và KHÔNG đau nên hay bị bỏ qua; kèm hạch to. Do vi khuẩn. |
| Sốt xuất huyết | Sốt đột ngột, đau đầu nhiều, đau sau hốc mắt; ban phẳng đỏ. Có thể trở nặng ĐÚNG LÚC hết sốt — nên hết sốt mới là lúc phải canh. |
Làm gì ngay tại nhà
- Ghi ra giấy: ngày đầu sốt, ngày ban nổi, ban nổi trước hay sau khi hết sốt, ban bắt đầu ở đâu. Bác sĩ hỏi đúng những mốc này, và rất hay nhớ sai.
- Tìm lại sổ tiêm chủng của người bệnh và người chưa tiêm trong nhà — đã tiêm sởi, rubella hay chưa đổi cách bác sĩ đánh giá.
- Cho uống nước đều từng ngụm nhỏ, cho nghỉ, mặc rộng thoáng; sốt cao thì lau người bằng nước ấm.
- Coi như còn lây tới khi bác sĩ nói khác: ở phòng riêng, tách khăn cốc bát đũa, người chăm đeo khẩu trang; tránh xa phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch.
- Theo dõi thứ quan sát được, đừng chỉ nhìn nhiệt độ: còn uống được không, có đi tiểu, tỉnh táo hay lừ đừ, thở nhanh hơn.
Việc KHÔNG được làm
- KHÔNG bôi gì lên ban: lá đắp, kem đánh răng, nghệ, dầu gió, mực, nước vôi, phấn rôm. Chúng không làm ban lặn nhanh hơn, nhưng che mất màu và hình dạng ban, và làm phép căng da không còn đọc được.
- KHÔNG tự mua kháng sinh: nhóm này phần lớn do vi rút nên kháng sinh vô tác dụng; riêng sốt mò thì bác sĩ chọn thuốc sau khi khám.
- KHÔNG dùng ibuprofen hay aspirin khi chưa loại trừ sốt xuất huyết, vì làm tăng nguy cơ xuất huyết; nhiều thuốc cảm bán sẵn có chứa, nên đọc nhãn.
- KHÔNG cho trẻ em, thanh thiếu niên đang sốt do vi rút dùng aspirin: liên quan hội chứng Reye, biến chứng nặng ở gan và não. Paracetamol thường được dùng, nhưng liều do bác sĩ hoặc dược sĩ quyết.
- KHÔNG cạo gió, chích lể, giác hơi lên vùng có ban; KHÔNG tự truyền dịch; KHÔNG ủ kín cho ra mồ hôi.
Ba việc đổi hẳn cách xử lý
Trong nhà có người mang thai: gọi bác sĩ sản khoa ngay trong ngày, kể cả khi họ chưa có triệu chứng — rubella trong thai kỳ có thể gây sảy thai hoặc hội chứng rubella bẩm sinh. Nghi sởi: GỌI BÁO TRƯỚC khi tới cơ sở y tế, đừng ngồi phòng chờ đông người — theo CDC, sởi lây từ bốn ngày trước tới bốn ngày sau khi ban nổi, và vi rút còn lơ lửng tới hai giờ sau khi người bệnh rời phòng. Vừa đi đồng bãi, bụi cỏ: kể rõ với bác sĩ — theo CDC, sốt mò chữa bằng kháng sinh, hiệu quả nhất khi bắt đầu sớm.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY nếu: ban KHÔNG nhạt khi ấn căng da, hoặc có chấm, mảng tím như vết máu dưới da; li bì khó đánh thức, lú lẫn, co giật; cổ cứng, sợ ánh sáng, đau đầu dữ dội kèm nôn vọt; thở nhanh, khó thở, tím môi; tay chân lạnh trong khi đang sốt, da tái hoặc nổi vân tím; nôn liên tục, không uống được gì; không đi tiểu nhiều giờ; chảy máu chân răng hoặc mũi, nôn ra máu, phân đen; đau bụng dữ dội hoặc tăng dần; trẻ dưới ba tháng có sốt. — ĐI KHÁM TRONG 24–72 GIỜ nếu: sốt sang ngày thứ ba mà chưa rõ nguyên nhân; ban kèm ho và mắt đỏ chảy nước; có vết loét đóng vảy đen hoặc hạch sưng đau; hết sốt rồi mệt hơn trước, hoặc sốt quay lại; ban không đỡ sau khoảng một tuần; người bệnh là trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người bệnh mạn tính hay suy giảm miễn dịch. — Không chắc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Nhà thường cần hai việc có chuyên môn: xét nghiệm để biết đúng bệnh gì, và người canh dấu hiệu nặng mấy ngày sau đó — bác sĩ, điều dưỡng Y Tế Xanh tới nhà làm được cả hai. Có cảnh báo ở trên thì đi viện trước, gọi sau.
Các mốc về sởi, rubella, sốt mò theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ; bài không thay thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Measles
