Nói ngay điều quan trọng nhất: nếu bạn đang sốt và trong vòng một năm qua có đi vùng rừng núi hay nông thôn nơi có sốt rét, hãy nói câu đó ra với bác sĩ. Sốt rét bị bỏ sót chủ yếu vì không ai nghĩ tới nó — và bác sĩ chỉ nghĩ tới khi biết bạn vừa đi đâu.
Nhận ra — và thứ rất dễ nhầm
CDC liệt kê các dấu hiệu: sốt và biểu hiện giống cúm, ớn lạnh hoặc rét run, đau đầu, đau mỏi người, mệt rã rời, buồn nôn, nôn, tiêu chảy. Đọc danh sách đó là thấy ngay vấn đề — nó trùng gần hết với cúm và với sốt siêu vi thường.
- Đừng chờ cơn rét run đúng chu kỳ như sách mô tả: danh sách triệu chứng của CDC không có chu kỳ nào trong đó. Chờ cho tới khi cơn sốt giống thứ mình đã nghe kể là cách mất thời gian.
- Sốt xuất huyết mở màn giống hệt và cũng gặp ở nơi nhiều muỗi — nhưng hai bệnh đòi xử trí khác nhau, nên đừng tự chốt ở nhà.
- Cúm, sốt siêu vi, viêm phổi, nhiễm khuẩn tiết niệu cũng bắt đầu bằng sốt và đau mỏi người.
- Không ai phân biệt chắc bằng mắt, kể cả người có chuyên môn.
Thời gian ủ bệnh là chỗ người ta mất dấu. Theo CDC, phần lớn người bắt đầu thấy mệt sớm nhất khoảng một tuần sau khi nhiễm, nhưng cũng có thể muộn tới một năm hoặc hơn. Nghĩa là chuyến đi hồi đầu năm vẫn còn đáng kể — đừng gạt nó ra vì «lâu rồi».
Câu phải nói với bác sĩ
- Bạn đã đi đâu: vùng nào, nông thôn hay thành phố, có vào rừng hay ngủ lại ở rẫy, lán không.
- Đi và về ngày nào. Theo CDC, sốt trong lúc còn ở vùng có sốt rét hoặc sau khi về — trong vòng tới một năm — đều là lý do đi khám ngay và kể lịch sử đi lại.
- Ngày đầu tiên sốt, ghi ra giấy kèm giờ mỗi lần đo nhiệt độ — câu bác sĩ hỏi đầu tiên, và thứ rất hay nhớ sai.
- Có uống thuốc phòng trước chuyến đi không, và có uống đủ tới sau khi về không. Uống thuốc phòng rồi vẫn có thể mắc.
Làm gì ngay tại nhà
- Đi khám để xét nghiệm máu — đây là việc chính, không phải việc chờ. Mang theo tờ ghi ngày sốt và lịch trình chuyến đi.
- Cho uống liên tục, từng ít một: nước đun sôi để nguội, oresol pha đúng hướng dẫn in trên bao bì, nước cháo loãng, sữa.
- Cho nghỉ, mặc thoáng; sốt cao thì lau người bằng nước ấm.
- Theo dõi thứ quan sát được, đừng chỉ nhìn nhiệt độ: còn uống được không, có nôn ra hết, có đi tiểu, tỉnh táo hay lừ đừ, da và mắt có vàng hơn.
- Phân công một người trực ban đêm — CDC xếp sốt rét nghi ngờ là cấp cứu y khoa vì bệnh có thể xấu đi nhanh và khó đoán.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG chờ xem mai có đỡ không — với sốt rét không có khoảng chờ nào được coi là an toàn.
- KHÔNG tự mua thuốc sốt rét uống thử. Theo CDC, dùng thuốc nào còn tuỳ loại ký sinh trùng, nơi bị nhiễm, mức độ nặng, tuổi và việc có thai.
- KHÔNG tự dùng kháng sinh: sốt rét không do vi khuẩn.
- Khi chưa loại trừ sốt xuất huyết, tránh ibuprofen, aspirin và thuốc chống viêm không steroid khác vì làm tăng nguy cơ xuất huyết. Paracetamol là lựa chọn thường dùng, nhưng liều do bác sĩ hoặc dược sĩ quyết.
- KHÔNG cạo gió, chích lể, giác hơi; KHÔNG tự truyền dịch tại nhà.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY nếu người bệnh: lú lẫn, nói sảng, kích động bất thường, li bì khó đánh thức hoặc hôn mê; co giật; thở nhanh, khó thở; vàng da, vàng mắt; nước tiểu rất ít hoặc không đi tiểu; chảy máu bất thường; nôn liên tục, không giữ được nước uống; lả đi, không ngồi nổi; da lạnh ẩm, tái. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY, đừng chờ tới mai, nếu đang sốt mà trong vòng một năm qua có đi vùng có sốt rét, kể cả khi vẫn ăn uống được và vẫn tỉnh táo: việc cần làm hôm nay là xét nghiệm máu. Lần đầu âm tính mà vẫn còn sốt thì khám lại trong một tới ba ngày tới. Trẻ nhỏ, người mang thai, người chưa từng ở vùng có sốt rét và người có bệnh nền cần hạ ngưỡng chờ đợi thấp hơn hẳn.
Sốt rét có thuốc chữa khỏi — nhưng phải xét nghiệm trước
Đây là chỗ sốt rét khác các bệnh sốt do virus. Theo CDC, thuốc kê đơn có thể điều trị và chữa khỏi sốt rét; cũng theo CDC, chỉ bác sĩ chẩn đoán được và cần xét nghiệm máu để xác nhận. Nên thứ quyết định không phải thuốc, mà là được xét nghiệm sớm. CDC cũng nêu trẻ em, người mang thai và người chưa có miễn dịch là nhóm dễ bị nặng hơn.
Sốt rét là bệnh phải vào cơ sở y tế: xét nghiệm cần đọc ngay, và điều trị thuộc về bệnh viện. Ở nhà chỉ làm được phần trước và phần sau đó. Bác sĩ Y Tế Xanh tư vấn từ xa để bạn quyết đi hay không và nhắc đúng câu phải nói về chuyến đi; điều dưỡng chăm sóc hồi phục tại nhà sau khi ra viện. Không phải xét nghiệm nào cũng nên làm tại nhà — chỉ số cần chạy ngay thì lấy mẫu tại cơ sở y tế cho kết quả đáng tin hơn. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Các dấu hiệu, cửa sổ tới một năm sau chuyến đi, khuyến nghị kể lịch sử đi lại, việc cần xét nghiệm máu và việc thuốc kê đơn chữa khỏi được sốt rét trong bài theo hướng dẫn của CDC Hoa Kỳ; cảnh báo tránh ibuprofen, aspirin khi chưa loại trừ sốt xuất huyết cũng theo CDC. Bài truyền đạt lại, không thay cho thăm khám trực tiếp. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Malaria
- CDC — About Dengue
