Nói ngay điều quan trọng nhất: «sốt siêu vi» không phải một bệnh. Đó là cách gọi chung cho nhiều bệnh do virus, dùng khi chưa biết là virus nào. Nó mô tả một nhóm, nên không cho biết bệnh nhẹ hay nặng — và chỗ nguy hiểm là cái tên ấy làm người nhà DỪNG quan sát.
Nhận ra — và thứ rất dễ nhầm
Thường gặp: sốt, có thể sốt cao; đau đầu; đau mỏi người; đau họng; ngạt hoặc chảy mũi; ho; ăn kém; mệt rã rời. Trẻ nhỏ hay quấy hoặc ngủ nhiều hơn bình thường. Phần khó là những bệnh mở màn y như vậy nhưng đòi xử trí khác hẳn:
- Sốt xuất huyết: sốt đột ngột, đau đầu nhiều, đau sau hốc mắt, đau mỏi khớp. Có thể trở nặng ĐÚNG LÚC hết sốt, khoảng ngày 3 đến ngày 7 — ngược trực giác.
- Cúm A: sốt cao đột ngột, ho khan, đau mỏi người nhiều; nặng hơn ở phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền.
- Tay chân miệng: loét miệng làm trẻ không ăn uống được, kèm mụn nước ở bàn tay, bàn chân, đầu gối.
- Thuỷ đậu: sốt trước, rồi ban mọc nhiều đợt, chuyển mụn nước, đóng vảy.
- Bệnh KHÔNG do virus cũng mở màn bằng sốt: viêm màng não (đau đầu dữ dội, cổ cứng, nôn vọt), viêm phổi (ho, thở nhanh, đau một bên ngực), nhiễm khuẩn tiết niệu (buốt khi đi tiểu).
Không ai phân biệt chắc bằng mắt, kể cả người có chuyên môn. Nên hiểu «sốt siêu vi» ở ngày đầu không phải «đã biết bệnh» mà là «chưa loại trừ được gì» — xét nghiệm mới chốt lại.
Khi nào cần xét nghiệm, thay vì chờ thêm
- Sốt sang ngày thứ ba mà vẫn chưa biết nguyên nhân.
- Trong nhà, trong xóm hay trong lớp đã có người mắc sốt xuất huyết, cúm A, tay chân miệng, thuỷ đậu.
- Sốt kèm dấu hiệu khu trú: đau khi đi tiểu, đau tai, đau một bên ngực, đau bụng một chỗ, cổ cứng, ban trên da.
- Hết sốt rồi mà mệt hơn trước, hoặc sốt đã hết rồi quay lại.
Xét nghiệm không phải để «cho chắc». Nó trả lời một câu rất cụ thể: có phải sốt xuất huyết hoặc cúm A không — hai bệnh đổi hẳn cách theo dõi và cách chọn thuốc hạ sốt.
Làm gì ngay tại nhà
- Ghi ra giấy NGÀY ĐẦU TIÊN sốt và giờ mỗi lần đo nhiệt độ — mốc này quyết định hôm nay là ngày thứ mấy của bệnh, rất hay nhớ sai, và là câu bác sĩ hỏi đầu tiên.
- Cho uống liên tục, từng ít một: nước đun sôi để nguội, oresol pha đúng hướng dẫn in trên bao bì, nước cháo loãng, sữa.
- Cho nghỉ, mặc thoáng; sốt cao thì lau người bằng nước ấm.
- Theo dõi thứ quan sát được, đừng chỉ nhìn nhiệt độ: còn uống được không, có nôn ra hết, có đi tiểu, tỉnh táo hay lừ đừ, thở nhanh hơn.
- Tách riêng khăn, cốc, bát đũa; người chăm đeo khẩu trang, rửa tay. Chưa loại trừ sốt xuất huyết thì cho ngủ trong màn cả ban ngày — muỗi truyền bệnh đốt ban ngày.
- Khi hết sốt thì TĂNG theo dõi chứ không giảm, nhất là ban đêm; phân công một người trực.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG tự dùng kháng sinh: nó diệt vi khuẩn, không tác dụng với virus; dùng bừa làm mờ triệu chứng và góp phần kháng thuốc.
- KHÔNG dùng ibuprofen, aspirin hay NSAID khác khi chưa loại trừ sốt xuất huyết — chúng làm tăng nguy cơ xuất huyết; nhiều thuốc cảm bán sẵn có chứa, nên đọc nhãn hoặc hỏi dược sĩ.
- KHÔNG cho trẻ em, thanh thiếu niên đang sốt do virus dùng aspirin: liên quan hội chứng Reye, biến chứng nặng ở gan và não.
- Paracetamol là lựa chọn thường dùng, nhưng liều do bác sĩ hoặc dược sĩ quyết; không dùng cùng lúc hai thuốc cảm cùng thành phần.
- KHÔNG lau rượu hay cồn, không chườm đá, không ủ ấm kín khi sốt cao — rượu, cồn ngấm qua da gây ngộ độc, nhất là ở trẻ.
- KHÔNG cạo gió, chích lể, giác hơi; KHÔNG tự truyền dịch tại nhà — truyền dịch phải có bác sĩ khám rồi chỉ định.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY nếu: trẻ dưới ba tháng có sốt; co giật, li bì khó đánh thức, lú lẫn hoặc kích động bất thường; cổ cứng, sợ ánh sáng, đau đầu dữ dội kèm nôn vọt; thở nhanh, khó thở, rút lõm lồng ngực, tím môi; nổi chấm hoặc mảng tím trên da KHÔNG mất khi ấn căng da; chảy máu chân răng, chảy máu mũi, nôn ra máu, phân đen; đau bụng dữ dội hoặc tăng dần; nôn liên tục, không uống được gì; da lạnh ẩm tái, không đi tiểu nhiều giờ. — ĐI KHÁM TRONG 24–72 GIỜ nếu có bất kỳ mốc nào ở mục «khi nào cần xét nghiệm» phía trên. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính hay suy giảm miễn dịch cần hạ ngưỡng chờ đợi thấp hơn hẳn.
Phần lớn nhóm này không có thuốc đặc hiệu
Theo CDC, phần lớn bệnh do virus đường hô hấp không có thuốc kháng virus đặc hiệu và sẽ tự khỏi; việc cần làm là nghỉ, giữ đủ nước, hạ sốt an toàn và phát hiện sớm dấu hiệu nặng. Cúm là ngoại lệ vì có thuốc kháng virus — nhưng chỉ có ý nghĩa khi dùng sớm và do bác sĩ chỉ định.
Gia đình thường cần người có chuyên môn cho hai việc: xét nghiệm để biết đúng bệnh gì, và người biết nhìn dấu hiệu nặng trong mấy ngày phải canh. Bác sĩ và điều dưỡng Y Tế Xanh tới nhà làm được cả hai. Nhưng đã có dấu hiệu cảnh báo ở trên thì đi viện trước, gọi sau.
Khuyến nghị chăm sóc hỗ trợ, cảnh báo aspirin ở trẻ em và mốc dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết trong bài theo hướng dẫn của CDC Hoa Kỳ; bài truyền đạt lại, không thay thăm khám trực tiếp. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Influenza
- CDC — About Dengue
