Bị sứa đốt, phản xạ của gần như ai cũng là xối nước ngọt cho sạch — và đó đúng là việc làm vệt đốt nặng thêm. Theo CDC, rửa bằng nước ngọt có thể làm các tế bào châm phóng thêm nọc. Thứ cần dùng là nước biển, dội thật nhiều, ngay tại chỗ.
Nhận ra: vệt sứa đốt, và thứ dễ nhầm
Dấu sứa đốt thường là một vệt hoặc dải dài chạy theo đường xúc tu quét qua da — không phải một nốt tròn đơn độc như ong đốt.
- Đau rát, bỏng rát ngay lúc chạm vào con sứa; vùng da đỏ và nổi gờ theo vệt dài
- Ngứa và châm chích quanh vệt, thường nặng nhất trong những giờ đầu rồi dịu dần
- Phồng nước ở vệt đốt — MedlinePlus nêu đau rát dữ dội kèm phồng nước tại chỗ đốt với sứa hộp
- Xúc tu gần như trong suốt còn dính lại trên da, rất khó thấy; chạm tay vào là tự đốt tiếp vào ngón tay
- Dễ nhầm với thứ khác trong nước: CDC xếp nhím biển, sứa, san hô và sea lice vào cùng nhóm nên hỏi người địa phương trước khi xuống nước
Đau nhẹ lúc đầu không có nghĩa là nhẹ
Theo CDC, người bị sứa Irukandji đốt có thể chỉ đau nhẹ lúc đầu, rồi cả một loạt triệu chứng nặng mới đến sau — kể ở hộp cờ đỏ dưới. CDC nêu nhóm này thường cần điều trị cấp cứu tại bệnh viện.
Làm gì ngay
Không việc nào dưới đây cần đơn thuốc. Làm theo thứ tự này.
- Ra khỏi nước và rời xa chỗ có sứa. Xúc tu đã rời khỏi con sứa vẫn đốt được.
- Dội thật nhiều nước biển lên vệt đốt. Theo CDC, nếu xúc tu còn dính trên da thì gỡ càng sớm càng tốt bằng cách dội nhiều nước biển.
- Gỡ phần xúc tu hoặc gai còn lại bằng dụng cụ, không bằng tay trần: CDC nêu kẹp hoặc cạnh một thẻ nhựa; NHS nêu kẹp nhíp hoặc cạnh thẻ ngân hàng.
- Ngâm vùng bị đốt vào nước ấm, NHS nêu nóng nhất mức chịu được, ít nhất 30 phút; không ngâm được thì chườm khăn nhúng nước ấm. Thử bằng tay lành trước.
- Để hở vệt đốt — NHS nêu không che hay bịt kín vết.
- Thuốc giảm đau: NHS nêu paracetamol hoặc ibuprofen cho vết đốt sinh vật biển; loại nào và bao nhiêu là quyết định của bác sĩ hoặc dược sĩ.
- Ghi lại giờ bị đốt và vùng biển đó, rồi ở cạnh người bị đốt những giờ sau.
Những việc KHÔNG được làm
- Không rửa bằng nước ngọt, không xối nước vòi hay nước suối lên vệt đốt — theo CDC, nước ngọt có thể làm tế bào châm phóng thêm nọc và làm vết đốt nặng hơn
- Không chà cát, không cọ khăn, không ép hay nặn lên vệt đốt; MedlinePlus nêu đừng chà cát, đừng tạo áp lực và đừng cọ vào chỗ đốt
- Không chườm đá và không đắp túi lạnh — NHS xếp việc này vào nhóm không được làm với vết đốt của sinh vật biển, khác hẳn ong đốt
- Không tiểu lên vệt đốt. NHS nêu rõ điều này; nó không trung hoà được gì
- Không chạm tay trần vào xúc tu hay gai còn dính, kể cả xúc tu rời và con sứa đã dạt lên bờ
- Không che kín hay băng bịt vệt đốt lại
- Người đang có dấu hiệu trong hộp dưới thì đi viện trước, đừng loay hoay sơ cứu thêm
Hai việc các nguồn nói khác nhau
Giấm: MedlinePlus nêu rửa chỗ đốt bằng giấm ăn. CDC nói giấm có thể ngăn tế bào châm phóng thêm nọc ở một số loài vùng biển Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, nhưng có thể làm TĂNG phóng nọc ở loài vùng nước ôn đới. NHS không nhắc giấm. Nhiệt độ nước ngâm cũng vậy: NHS nói nóng nhất mức chịu được, MedlinePlus nêu một khoảng nhiệt cụ thể. Kết quả phụ thuộc loài sứa — hãy hỏi cứu hộ hoặc y tế tại bãi biển đó.
Khi nào phải đi viện
Gọi 115 hoặc tới cấp cứu NGAY, đừng chờ xem có đỡ không, nếu người bị sứa đốt có bất kỳ dấu hiệu nào sau — NHS xếp những dấu hiệu này vào nhóm phải gọi cấp cứu: khó thở; đau ngực; co giật; sưng nặng quanh vùng bị đốt; chảy máu nhiều không cầm được; nôn; xây xẩm, choáng hoặc bất tỉnh. Cũng tới cấp cứu NGAY, kể cả khi chưa có dấu hiệu nào ở trên, nếu: đau dữ dội lan ra ngoài vệt đốt, hoặc xuất hiện nổi da gà, co thắt cơ từng đợt, vã mồ hôi, tim nhanh và cảm giác hoảng hốt như sắp chết — theo CDC đây là nhóm Irukandji, thường cần điều trị cấp cứu tại bệnh viện; bị đốt ở vùng biển được cảnh báo có sứa hộp — CDC nêu loài này gây được loạn nhịp tim và ngừng tim. ĐI KHÁM TRONG 24–72 GIỜ nếu: vệt đốt phồng nước, loét hoặc da sạm lại; chỗ đốt sưng nóng, đau tăng, chảy mủ hoặc có vệt đỏ lan ra; sốt; ngứa và nổi mẩn quanh vệt mãi không lui; vệt đốt nằm ở khớp làm khó cử động; vệt đốt gần mắt.
Làm được tại nhà, và khi nào phải tới cơ sở y tế
Phần lớn vệt sứa đốt chỉ đau rát tại chỗ và theo dõi ở nhà được, miễn là không rửa nước ngọt lên nó. Tại nhà hoặc tại khách sạn, Y Tế Xanh làm được: bác sĩ tới hỏi bệnh sử, khám vệt đốt và nói rõ ca nào bắt buộc nhập viện; tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video, có thể gửi trước ảnh vệt đốt, để quyết định đi viện hay theo dõi; điều dưỡng khám và đánh giá vệt đã phồng nước hoặc trầy, thay băng và theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng.
Dấu hiệu phản vệ sau khi bị đốt được mô tả kỹ trong bài ong đốt trên trang này. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Theo CDC, sứa và các loài cùng nhóm có cấu trúc châm trên xúc tu xuyên được vào da và gây đau, kích ứng; CDC cũng nêu một vết đốt của sinh vật biển có thể gây đau dữ dội, cần sơ cứu ngay, và trong một số ca hiếm là tử vong. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- MedlinePlus — Jellyfish stings
- NHS — Insect bites and stings
