Táo bón: tự xử ở nhà hay phải đi khám?

Tóm tắt nhanh

Theo NIDDK, nhịp đi ngoài mỗi người một khác và chỉ bạn biết mức bình thường của chính mình. Thước đo là «ít hơn và khó hơn thường ngày», không phải một con số.
Theo NIDDK, táo bón không phải một bệnh mà có thể là triệu chứng của vấn đề khác. Phần lớn xử lý được tại nhà; phần nhỏ là dấu hiệu phải đi khám, và nhóm đó nhận ra được.
Đi khám ngay nếu táo bón kèm: chảy máu từ hậu môn hoặc máu trong phân, đau bụng liên tục, không xì hơi được, nôn, sốt, đau vùng thấp của lưng, sụt cân không chủ ý — danh sách của NIDDK.
Theo MedlinePlus, dùng senna thường xuyên hoặc liên tục có thể làm bạn lệ thuộc thuốc nhuận tràng và làm ruột mất hoạt động bình thường. «Trà nhuận tràng» bán sẵn thường chính là loại đó.
Nghi thuốc đang dùng gây táo bón thì nói với bác sĩ kê đơn, đừng tự ngừng: cả NIDDK và NHS đều dặn không tự đổi hay dừng thuốc kê khi chưa hỏi người có chuyên môn.

Phần lớn đợt táo bón là chuyện ăn uống và sinh hoạt, xử lý được tại nhà. Nhưng theo NIDDK, táo bón không phải một bệnh — nó có thể là triệu chứng của vấn đề khác. Việc cần làm là phân biệt hai nhóm đó.

Nhận ra: so với chính bạn, đừng so với người khác

Đừng đếm theo một con số nghe được ở đâu. Theo NIDDK, nhịp đi ngoài khác nhau giữa người này người kia và chỉ bạn biết mức bình thường của chính mình; theo MedlinePlus, táo bón là khi bạn không đi ngoài thường xuyên như vẫn đi.

Đi ngoài ít lần hơn hẳn thường ngày; phân khô, cứng, lổn nhổn, hoặc to-nhỏ bất thường. Rặn nhiều hoặc đau khi đi, cảm giác chưa đi hết, có thể kèm đau bụng, chướng bụng, nôn nao — theo NHS.
Theo NHS, táo bón lâu ngày có thể gây ứ phân ở đoạn cuối ruột già, mà dấu hiệu chính của ứ phân lại là TIÊU CHẢY — phân lỏng rỉ qua khối phân đóng cứng. Vừa chướng bụng nhiều ngày vừa đi lỏng thì đừng cho uống thuốc cầm.
Theo NHS, ở người cao tuổi và người có bệnh lý nhận thức, táo bón rất dễ bị bỏ sót: để ý thay đổi hành vi như lú lẫn hơn thường ngày, vì đó có thể là cách họ nói rằng đang đau.

Làm gì ngay

Tăng chất xơ nhưng TĂNG DẦN — theo NHS, tăng từ từ; thêm cám lúa mì, yến mạch hoặc hạt lanh, ăn trái cây có sorbitol như táo, mơ, nho khô, dâu. Uống đủ nước, tránh rượu (NHS); theo NIDDK, thêm chất xơ thì phải uống nhiều nước.
Muốn đi thì đi, đừng nhịn: cả NIDDK, NHS và MedlinePlus đều nêu riêng việc này.
Tập đi vào một giờ cố định, chừa đủ thời gian — theo NIDDK, thử sau bữa sáng, vì ăn làm đại tràng đẩy phân. Kê chân lên ghế thấp, đầu gối cao hơn hông (NHS); thả lỏng cơ, đừng rặn dồn sức (NIDDK).
Đi bộ hằng ngày giúp đi ngoài đều hơn. Theo NHS, những cách trên an toàn khi mang thai, và có thể mất vài ngày tới vài tuần mới đỡ.

Những việc KHÔNG được làm

KHÔNG tự dùng thuốc nhuận tràng kéo dài: theo NHS, loại này chỉ nên dùng trong thời gian ngắn và hỏi dược sĩ chọn loại.
KHÔNG coi «trà nhuận tràng», «trà giảm cân» là vô hại. Nhãn ghi lá senna hay phan diệp thì đó là thuốc: theo MedlinePlus, senna là nhuận tràng kích thích, dùng thường xuyên hoặc liên tục có thể làm bạn lệ thuộc thuốc.
KHÔNG tự thụt tháo — theo NHS, khi đã ứ phân thì lấy phân ra là việc của người có chuyên môn.
KHÔNG tự ngừng hay đổi thuốc đang được kê: NIDDK ghi thẳng đừng đổi hay dừng thuốc nào khi chưa nói với người có chuyên môn. Và nếu không đi ngoài được khi thiếu thuốc nhuận tràng thì cũng ĐỪNG tự cắt đột ngột — hỏi bác sĩ cách giảm dần.
KHÔNG uống nhuận tràng khi đang đau bụng liên tục, nôn hoặc không xì hơi được — theo NIDDK đó là lúc đi khám ngay. Đau dồn xuống hố chậu phải và tăng dần thì càng không: xem bài đau ruột thừa.

Táo bón do thuốc: nhóm hay bị bỏ sót

Nhiều ca táo bón dai dẳng có nguyên nhân nằm ngay trong hộp thuốc. Mang hộp thuốc ra nói với bác sĩ kê đơn: theo NIDDK, họ có thể đổi liều hoặc đổi thuốc. Danh sách dưới đây theo NIDDK, riêng opioid thì NHS nêu đích danh.

Thuốc giảm đau nhóm opioid và thuốc giảm đau gây nghiện.
Thuốc kháng axit có chứa nhôm và canxi.
Thuốc kháng cholinergic, thuốc chống co thắt, thuốc chống co giật.
Thuốc chẹn kênh canxi; thuốc lợi tiểu; viên sắt bổ sung.
Thuốc điều trị Parkinson; một số thuốc điều trị trầm cảm.

Khi nào phải đi viện

ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY nếu bụng chướng căng, đau dữ dội, vừa không đi ngoài vừa không xì hơi được, kèm nôn — đó là hướng tắc ruột. — ĐI KHÁM NGAY, đừng chờ tới mai, nếu táo bón đi kèm BẤT KỲ dấu hiệu nào trong danh sách của NIDDK: chảy máu từ hậu môn; máu trong phân; đau bụng liên tục; không xì hơi được; nôn; sốt; đau ở vùng thấp của lưng; sụt cân mà không chủ ý. — ĐI KHÁM TRONG 24–72 GIỜ nếu: đã đổi ăn uống, sinh hoạt mà không đỡ; táo bón tái đi tái lại; người mệt mỏi suốt; đang dùng thuốc gây táo bón; thay đổi đột ngột trong cách đi ngoài — danh sách gặp bác sĩ của NHS. Theo NIDDK, cũng nên đi khám nếu triệu chứng không hết dù đã tự chăm sóc, hoặc gia đình có người từng bị ung thư đại tràng, ung thư trực tràng.

Theo CDC Hoa Kỳ, táo bón nằm trong danh sách triệu chứng của ung thư đại trực tràng — CDC nói rõ bệnh này không phải lúc nào cũng gây triệu chứng, nên từ 45 tuổi nên đi tầm soát, và có triệu chứng thì nói với bác sĩ vì chúng có thể do nguyên nhân khác.

Chúng tôi tư vấn từ xa qua cuộc gọi video khi chưa chắc có cần đi khám — nhưng không dùng cho người lơ mơ hoặc co giật; bác sĩ tới nhà khám lâm sàng, nói rõ ca nào bắt buộc nhập viện và chỉ định xét nghiệm nếu cần. Dịch vụ tư vấn thuốc rà soát thuốc đang dùng, chỉ ra chỗ trùng hoạt chất; chúng tôi không bán thuốc và không tự đổi thuốc thay bạn. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.

Bài này truyền đạt khuyến nghị của NIDDK, NHS Anh, MedlinePlus và CDC Hoa Kỳ, và không thay cho thăm khám. CDC không có trang cộng đồng riêng cho táo bón, nên phần dẫn CDC chỉ gồm ung thư đại trực tràng. Bài viết cho người lớn; chúng tôi không nhận chăm sóc nhi, và MedlinePlus dặn đừng tự cho trẻ dùng nhuận tràng hay thụt tháo khi chưa hỏi bác sĩ của trẻ. Dẫn nguồn CDC không ngụ ý CDC chứng thực chúng tôi.

Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.

Nguồn

NHS — Constipation
CDC — Colorectal Cancer Basics

Câu hỏi thường gặp

Mấy ngày không đi ngoài thì gọi là táo bón?

Không có con số đúng cho mọi người. Theo NIDDK, nhịp đi ngoài khác nhau giữa người này và người kia, và chỉ bạn biết mức bình thường của chính mình; theo MedlinePlus, táo bón là khi bạn không đi ngoài thường xuyên như vẫn đi. Thay vì đếm, hãy xem: có ít lần hơn hẳn thường ngày không, phân có khô cứng khó ra không, và có dấu hiệu nào trong hộp cờ đỏ ở trên không. Có một dấu hiệu trong hộp đó thì đi khám, dù mới chỉ một ngày.

Uống thuốc nhuận tràng mỗi ngày cho dễ đi có sao không?

Hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước. Theo NHS, thuốc nhuận tràng chỉ nên dùng trong thời gian ngắn; theo NIDDK, nhóm kích thích chỉ dành cho táo bón nặng hoặc khi các cách khác không hiệu quả. Theo MedlinePlus, riêng senna, dùng thường xuyên hoặc liên tục có thể làm bạn lệ thuộc thuốc nhuận tràng và làm ruột mất hoạt động bình thường. Đã tới mức không đi ngoài được khi thiếu thuốc thì đừng tự cắt: NIDDK khuyên nói với bác sĩ về cách giảm dần.

Đang uống thuốc giảm đau sau mổ mà bị táo bón, có ngừng thuốc không?

Đừng tự ngừng. NIDDK ghi thẳng là không đổi hay dừng bất kỳ thuốc hoặc sản phẩm bổ sung nào khi chưa nói với người có chuyên môn, và NHS cũng dặn hỏi bác sĩ trước khi ngừng thuốc được kê. Việc đúng là nói với bác sĩ kê đơn rằng bạn đang táo bón — theo NIDDK, họ có thể đổi liều hoặc đổi sang thuốc khác. Thuốc giảm đau nhóm opioid là loại NHS nêu riêng, nên nếu đơn có loại này thì càng nên nói sớm.

Táo bón nhiều ngày rồi bỗng đi lỏng, vậy là khỏi chưa?

Chưa chắc, và đây là tình huống dễ xử lý sai nhất. Theo NHS, táo bón lâu ngày có thể dẫn tới ứ phân ở đoạn cuối ruột già, và dấu hiệu chính của ứ phân lại chính là tiêu chảy: phân lỏng rỉ qua khối phân đã đóng cứng bên trong. Bụng vẫn chướng, vẫn cảm giác còn phân chưa ra mà lại đi lỏng thì cho uống thuốc cầm tiêu chảy là làm nặng thêm. Hãy đi khám — theo NHS, khi đã ứ phân thì việc lấy phân ra là của người có chuyên môn.

Người già nằm một chỗ bị táo bón thì làm gì?

Ba việc, theo thứ tự. Đừng bỏ sót: theo NHS, ở người cao tuổi và người có bệnh lý nhận thức, táo bón rất dễ bị bỏ qua, nên để ý thay đổi hành vi như lú lẫn hơn thường ngày. Rà lại hộp thuốc, vì nhóm này thường dùng nhiều loại mà NIDDK liệt kê khá nhiều thuốc gây táo bón. Và vận động: NHS xếp nằm hoặc ngồi lâu vào nhóm nguyên nhân thường gặp nhất, nên thay đổi tư thế và tập vận động tại giường là phần của xử lý, không phải chuyện phụ.

Táo bón có phải dấu hiệu ung thư không?

Có thể, nhưng đó không phải khả năng đầu tiên. Theo NHS, táo bón có thể do một bệnh như bệnh túi thừa hoặc ung thư ruột, nhưng điều này hiếm; nguyên nhân thường gặp là ăn ít chất xơ, uống ít nước, ít vận động, nhịn đi ngoài, đổi chế độ ăn hay nếp sinh hoạt, tác dụng phụ của thuốc, và căng thẳng, lo âu. Theo CDC Hoa Kỳ, trong danh sách triệu chứng của ung thư đại trực tràng có táo bón, máu trong hoặc trên phân, thay đổi thói quen đi ngoài, đau bụng không hết, sụt cân không rõ lý do và lượng sắt trong máu thấp — và CDC nói rõ các triệu chứng đó có thể do nguyên nhân khác, nên hãy nói với bác sĩ.