Tay chân miệng ở trẻ thường tự khỏi trong khoảng một tuần. Thứ khiến bệnh trở nặng không phải cái ban ngoài da — mà là trẻ đau miệng tới mức không chịu uống, rồi mất nước. Và có một nhóm dấu hiệu thần kinh buộc phải đi viện ngay.
Nhận ra tay chân miệng
Bệnh hay gặp nhất ở trẻ dưới 5 tuổi, do một nhóm vi rút đường ruột gây ra. Thường mở đầu bằng sốt và đau họng, rồi mới rõ hai dấu hiệu đặc trưng:
- Loét trong miệng: vết loét nhỏ, đau, ở lưỡi, nướu, trong má. Đây chính là lý do trẻ quấy, chảy nhiều nước dãi và bỏ ăn bỏ uống.
- Ban hoặc mụn nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, quanh miệng; nhiều trẻ có thêm ở mông, đầu gối hoặc khuỷu tay. Ban thường không ngứa.
- Trẻ chưa nói được thì biểu hiện là quấy, không chịu bú, nhè thức ăn, chảy dãi nhiều hơn thường ngày.
Vài bệnh khác trông na ná. Phân biệt được thì bạn khỏi lo sai chỗ:
| Dễ nhầm với | Điểm khác dễ thấy |
|---|---|
| Thuỷ đậu | Mụn nước rải khắp người và cả da đầu, ngứa nhiều, mọc nhiều đợt — không khu trú ở tay, chân, miệng. |
| Nhiệt miệng thường | Chỉ loét trong miệng, không kèm ban ở tay chân, thường không sốt. |
| Sốt xuất huyết | Ban phẳng đỏ chứ không thành mụn nước; trẻ đau đầu, đau người, có thể chảy máu chân răng hoặc mũi. |
Làm gì ngay tại nhà
Mục tiêu duy nhất của mấy ngày đầu: giữ cho trẻ uống được. Bệnh chưa có thuốc diệt riêng vi rút, mọi việc ở nhà là chăm sóc nâng đỡ.
- Cho uống từng ít một và nhiều lần trong ngày, thay vì bắt uống một hơi thật nhiều. Đồ mát dễ vào hơn.
- Ưu tiên đồ mát, mềm, nhạt: sữa, sữa chua, cháo loãng để nguội, súp nguội, kem, sinh tố không chua.
- Tránh đồ mặn, chua, cay và đồ còn nóng — nước cam, nước chanh, đồ chiên mặn làm loét đau thêm, trẻ càng không uống.
- Dùng ống hút hoặc thìa nhỏ nếu trẻ đau khi mút bình hay ngậm vú.
- Ghi lại số tã ướt hoặc số lần đi tiểu trong ngày và lượng trẻ uống được — bác sĩ cần biết điều này đầu tiên, và bạn cũng tự thấy trẻ đỡ hay xấu đi.
- Hạ sốt, giảm đau: paracetamol là lựa chọn thường dùng cho trẻ, nhưng liều tính theo cân nặng và do bác sĩ hoặc dược sĩ chỉ định — đừng áng theo tuổi hay theo trẻ khác.
Và đây là phần hay bị làm sai — những việc KHÔNG nên làm:
- Không cho trẻ dùng aspirin — ở trẻ đang nhiễm vi rút, aspirin liên quan tới một biến chứng nặng ở gan và não.
- Không tự mua kháng sinh: bệnh do vi rút, kháng sinh không diệt được mà vẫn có tác dụng phụ.
- Không chọc hay làm vỡ mụn nước — dịch trong đó có vi rút, vết vỡ lại dễ nhiễm trùng.
- Không bôi lá, đắp thuốc nam hay thuốc không rõ loại lên mụn nước và vết loét.
- Không dùng gel hay thuốc bôi gây tê trong miệng cho trẻ nhỏ nếu không có chỉ định của bác sĩ.
- Không dùng mật ong để dỗ đau miệng cho trẻ dưới 1 tuổi — mật ong không an toàn với lứa tuổi này.
- Không ép trẻ ăn hết suất. Bỏ ăn ít ngày mà vẫn uống đủ thì được; bỏ uống mới là chuyện phải xử lý.
- Không cần kiêng tắm, kiêng gió hay trùm kín — trẻ nóng bí càng khó chịu; tắm nhanh nước ấm, lau khô nhẹ.
Giữ cho người khác trong nhà không mắc theo
- Cho trẻ nghỉ học khi còn sốt hoặc loét miệng còn đau.
- Rửa tay bằng nước và xà phòng sau mỗi lần thay tã và sau khi cho trẻ đi vệ sinh — gel rửa tay khô kém hiệu quả hơn với nhóm vi rút này.
- Không dùng chung thìa, cốc, khăn mặt, khăn tắm; lau rửa đồ chơi và mặt bàn trẻ hay chạm. Vi rút còn trong phân nhiều tuần sau khi trẻ đã khoẻ, nên giữ thói quen rửa tay cả khi trẻ đi học lại.
- Người lớn có thể mắc mà rất nhẹ hoặc không triệu chứng, vẫn lây cho trẻ khác. Phụ nữ mang thai sống cùng trẻ đang mắc nên hỏi bác sĩ sản khoa.
Khi nào phải đi viện
Đưa trẻ đi cấp cứu NGAY, hoặc gọi 115, nếu có bất kỳ dấu hiệu nào sau: giật mình chới với khi ngủ hoặc khi vừa đặt xuống; run tay chân, đi đứng không vững, yếu tay chân; nôn nhiều; thở nhanh, thở co kéo hoặc khó thở; li bì, khó đánh thức, lơ mơ; co giật; da tím tái hoặc nổi vân tím; không uống được gì, hoặc có dấu hiệu mất nước (tã khô suốt nhiều giờ, môi khô, khóc không có nước mắt, mắt trũng, thóp lõm ở trẻ còn bú). Nhóm dấu hiệu thần kinh — nhất là giật mình chới với — là cảnh báo quan trọng nhất.
Cần cho bác sĩ khám trong 24–72 giờ, không nên chờ tự khỏi, nếu:
- Sốt cao không hạ dù đã dùng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn, hoặc sốt quá 2 ngày.
- Trẻ uống được ít hơn hẳn bình thường, hoặc đi tiểu ít hơn rõ rệt.
- Loét miệng lan rộng, hoặc mụn nước có mủ, sưng đỏ, đau tăng — dấu hiệu nhiễm trùng thêm.
- Trẻ dưới 6 tháng, có bệnh nền, hoặc đang dùng thuốc làm giảm miễn dịch.
- Ban và loét không đỡ sau khoảng một tuần, hoặc bạn không chắc có phải tay chân miệng.
Nói rõ phần của chúng tôi: Y Tế Xanh không nhận chăm sóc trẻ nhỏ tại nhà — việc đó thuộc bác sĩ nhi. Thứ làm được là tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video để bạn quyết đi khám ngay hay chờ hẹn. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Theo CDC Hoa Kỳ, tay chân miệng chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và phần lớn trẻ tự khỏi; việc cần làm là giữ đủ nước, giảm đau theo hướng dẫn của nhân viên y tế và theo dõi sát dấu hiệu nặng. Trang này tổng hợp hướng dẫn cộng đồng của CDC, không thay thế thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
