Thuỷ đậu phần lớn tự khỏi. Nhưng hai việc người nhà hay làm sai đều phải trả giá: bôi đủ thứ lên nốt, và cho trẻ đi học lại quá sớm. Bài này nói về cách nhận ra nốt, chăm cho đỡ ngứa mà không nhiễm trùng, thời gian còn lây, và khi nào phải đi khám.
Nhận ra nốt thuỷ đậu
Sốt, mệt, chán ăn, đau đầu thường đến trước ban một, hai ngày. Rồi ban mọc: khởi đầu ở mặt, ngực, lưng rồi lan khắp người, có thể cả trong miệng và da đầu. Ngứa nhiều.
Mỗi nốt đi qua ba giai đoạn thấy rõ bằng mắt: nổi gồ hồng đỏ, rồi phồng nước, rồi vỡ và đóng vảy khô. Quan trọng nhất: ban mọc thành nhiều đợt, nốt mới còn xuất hiện thêm trong vài ngày. Nên cùng lúc trên người có đủ nốt mới, nốt phồng nước và nốt khô vảy — dấu phân biệt thuỷ đậu.
Ngày đầu ban còn thưa nên rất dễ nhầm. Bảng dưới nêu điểm khác quan sát được bằng mắt, không thay cho chẩn đoán:
| Dễ nhầm với | Điểm khác thấy bằng mắt |
|---|---|
| Tay chân miệng | Nốt tập trung ở lòng bàn tay, bàn chân, trong miệng; ít lan khắp người |
| Zona, giời leo | Nốt thành một dải ở một bên người, rát bỏng hơn là ngứa |
| Sốt phát ban, rubella | Ban phẳng, không phồng nước, không đóng vảy theo đợt |
| Ghẻ, viêm da, muỗi đốt | Ngứa dai dẳng, không kèm sốt, không mọc thành đợt khắp người |
Lây tới khi nào, và khi nào cho đi học lại
Theo CDC, người bệnh lây từ một, hai ngày trước khi nổi ban cho tới khi mọi nốt đã đóng vảy khô. Thuỷ đậu lây rất mạnh qua không khí và qua dịch của nốt.
- Nghỉ học, nghỉ làm tới khi toàn bộ nốt đã khô vảy. Căn cứ là tình trạng nốt, không phải số ngày đã nghỉ.
- Cho người bệnh ở phòng riêng, dùng khăn riêng; tránh tiếp xúc với phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và người đang giảm miễn dịch.
- Ai trong nhà chưa từng bị thuỷ đậu và chưa tiêm vắc xin nên hỏi bác sĩ ngay: tiêm sớm sau tiếp xúc vẫn có thể giúp mắc nhẹ hơn hoặc không mắc.
- Người đã tiêm vắc xin nếu vẫn mắc thì nốt có thể không đóng vảy; khi đó mốc hết cách ly là không có nốt mới nào thêm trong 24 giờ, để bác sĩ xác nhận.
Làm gì ngay tại nhà
Các việc dưới đây không cần đơn thuốc, và đều nhằm một mục tiêu: đỡ ngứa để người bệnh không cào. Cào là đường vào của nhiễm trùng và là nguyên nhân để lại vết.
- Cắt ngắn móng tay, giũa nhẵn; trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh nên đeo bao tay khi ngủ.
- Vẫn tắm rửa bình thường bằng nước mát hoặc ấm nhẹ, không chà xát, lau khô bằng khăn sạch riêng; mặc quần áo rộng mềm, giữ phòng mát. Nốt sạch và da mát thì đỡ ngứa, ít nhiễm trùng hơn.
- Cho uống nước đều, từng ngụm nhỏ. Có nốt trong miệng thì chọn đồ mát, mềm, nhạt; tránh mặn, chua, cay, đồ cứng.
- Ghi lại ngày nổi nốt đầu tiên và các mốc nhiệt độ đo được — bác sĩ sẽ hỏi đúng những thông tin này.
- Cần hạ sốt thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Paracetamol là lựa chọn thường dùng, nhưng dùng thế nào do bác sĩ hoặc dược sĩ quyết.
Những điều KHÔNG được làm
- Không bôi lên nốt các thứ dân gian: lá đắp, kem đánh răng, nghệ, dầu, mực, nước vôi, thuốc mỡ không rõ thành phần. Chúng không làm nốt lành nhanh hơn, nhưng làm nốt khó theo dõi và dễ nhiễm trùng.
- Không dùng aspirin cho trẻ đang bị thuỷ đậu: theo CDC, aspirin ở trẻ mắc thuỷ đậu có liên quan tới hội chứng Reye, biến chứng nặng ở gan và não. Hãy đọc kỹ thành phần thuốc hạ sốt, vì aspirin có trong một số thuốc cảm tổng hợp. Cũng tránh ibuprofen trừ khi bác sĩ chỉ định.
- Không chọc, bóp, làm vỡ nốt phồng nước; không bóc vảy khi vảy chưa tự bong.
- Không trùm kín, không ủ ấm quá, không kiêng tắm — nóng và mồ hôi làm ngứa nặng hơn.
- Không tự mua kháng sinh hay thuốc kháng vi rút. Thuỷ đậu do vi rút; kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ xác định có nhiễm trùng vi khuẩn kèm theo, còn thuốc kháng vi rút phải do bác sĩ chỉ định và chỉ tác dụng khi bắt đầu sớm.
Ai cần bác sĩ đánh giá, đừng tự chăm tại nhà
Thuỷ đậu ở trẻ khoẻ mạnh thường nhẹ. Nhưng những nhóm dưới đây dễ chuyển nặng, và với họ gặp bác sĩ sớm quan trọng hơn mọi cách chăm tại nhà:
- Người lớn và thanh thiếu niên, vì thường nặng hơn trẻ nhỏ; trẻ sơ sinh và trẻ dưới một tuổi.
- Phụ nữ mang thai, hoặc đang cho con bú mà chưa từng bị thuỷ đậu: liên hệ bác sĩ ngay trong ngày.
- Người suy giảm miễn dịch: điều trị ung thư, dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc corticoid kéo dài, sau ghép tạng, nhiễm HIV. Người có bệnh da nền như chàm.
- Người chưa tiêm vắc xin vừa tiếp xúc gần với một ca thuỷ đậu.
Khi nào phải đi viện
Đi cấp cứu hoặc gọi 115 NGAY nếu: khó thở, thở nhanh, đau ngực; đau đầu dữ dội, cổ cứng, lú lẫn, ngủ gà khó đánh thức, co giật; đi lại loạng choạng hoặc run; nôn nhiều, không uống được nước, tiểu rất ít; nốt sát mắt hoặc trong mắt; da quanh nốt sưng đỏ lan nhanh, nóng, đau dữ dội. — Cần khám trong 24–72 giờ nếu: sốt cao kéo dài, hoặc đã hạ sốt rồi sốt lại; nốt chảy mủ, có mùi, đóng vảy vàng dày; nốt trong miệng nhiều làm không ăn uống được; người bệnh thuộc nhóm dễ chuyển nặng nêu trên. — Không chắc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Phần của chúng tôi: bác sĩ tới tận nơi khám, tư vấn từ xa qua video. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Thông tin trên dựa theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ về thuỷ đậu và không thay cho việc thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Chickenpox
