Tiêu chảy cấp: mất nước và khi nào đi viện

Tóm tắt nhanh

Thứ đưa người bệnh vào viện là mất nước, không phải số lần đi ngoài. Dấu hiệu dễ theo dõi nhất ở nhà là nước tiểu: ít hơn và sẫm màu hơn bình thường.
Không giữ được ngụm nước nào, phân có máu hoặc phân đen, li bì khó đánh thức, nhiều giờ không đi tiểu: dừng tự chăm sóc, tới cơ sở y tế ngay.
Theo NIDDK, bác sĩ thường không khuyên dùng thuốc cầm tiêu chảy không cần đơn cho trẻ nhỏ, trẻ em, hoặc người đang có phân máu hoặc sốt.
Theo CDC, kháng sinh không diệt được vi rút. Tự mua kháng sinh cho một đợt tiêu chảy thường là vô ích, và việc có cần hay không do bác sĩ quyết sau khi khám.
Trẻ còn bú vẫn bú bình thường. Không pha sữa công thức loãng hơn cho dễ tiêu.

Phần lớn đợt tiêu chảy cấp tự hết. Thứ gây nguy hiểm không phải số lần vào nhà vệ sinh, mà là nước và muối mất nhanh hơn mức bù lại. Nên bài này không dạy đếm — nó dạy nhận ra mất nước.

Nhận ra mất nước, đừng đếm số lần

Theo NIDDK, tiêu chảy là đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước nhiều hơn mức bình thường của chính người đó — không có con số chung. Thước đo ở nhà là người bệnh còn giữ được nước hay không. Dấu hiệu ở người lớn:

Đi tiểu ít hơn bình thường, nước tiểu sẫm màu — dấu hiệu sớm và dễ theo dõi nhất.
Khát nhiều, khô miệng, khô họng.
Mệt, chóng mặt, choáng khi đứng lên, tim đập nhanh.
Da mu bàn tay kéo nhẹ lên rồi thả ra, trở về chậm.
Mắt hoặc má trũng xuống.

Ở trẻ nhỏ và người cao tuổi, dấu hiệu khác:

Trẻ nhỏ: tã khô nhiều giờ liền hoặc đi tiểu rất ít, khóc mà không có nước mắt, miệng khô, thóp lõm ở trẻ còn thóp, ngủ gà hoặc quấy khác thường, bỏ bú hay không chịu uống.
Người cao tuổi: theo NIDDK, thay đổi về tinh thần — kém tỉnh táo, mất sức, dễ kích thích — là lý do cần bác sĩ xem ngay. Đừng cho là chuyện tuổi tác.

Hai chỗ hay nhầm. Đi nhiều lần mà vẫn uống được, vẫn đi tiểu bình thường thì ít đáng lo hơn đi ít lần mà không giữ được nước. Và tiêu chảy trong hoặc sau đợt kháng sinh thì đừng mặc định là ăn phải gì — theo NIDDK, kháng sinh là một trong những thuốc gây tiêu chảy.

Làm gì ngay

Bù nước là việc quan trọng nhất. Theo CDC, dung dịch bù nước đường uống mua không cần đơn giúp ích nhất cho mất nước mức nhẹ. Cách pha, và vì sao pha đặc hơn lại nguy hiểm, đã có bài riêng về oresol trên trang này.
Uống từng ngụm nhỏ, liên tục — theo NHS, đang buồn nôn thì càng phải ngụm nhỏ; uống một hơi thường dẫn tới nôn tiếp.
Theo NHS: nghỉ ngơi ở nhà; ăn khi ăn được, tránh món nhiều dầu mỡ và cay; trẻ còn bú vẫn bú mẹ hoặc bú bình như thường, nếu đang nôn thì cho bú ít một và nhiều lần hơn.
Người đang nôn hoặc tiêu chảy thì không nấu ăn, không chia đồ ăn, không chăm người khác — theo CDC, chờ ít nhất hai ngày sau khi hết triệu chứng. Và theo CDC, nước rửa tay khô kém hiệu quả với norovirus: phải rửa tay bằng xà phòng.
Ghi lại: lần đi tiểu gần nhất, số đợt nôn, phân có máu hay không, thuốc đang dùng kể cả kháng sinh — những câu bác sĩ hỏi đầu tiên.

Những việc không được làm

Không tự mua kháng sinh. Theo CDC, kháng sinh không giúp điều trị nhiễm norovirus vì chúng diệt vi khuẩn, không diệt vi rút. Vi rút là nguyên nhân rất thường gặp của tiêu chảy. Cần kháng sinh hay không do bác sĩ quyết sau khi khám.
Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy khi có máu trong phân hoặc đang sốt. Theo NIDDK, bác sĩ thường không khuyên dùng loại không cần đơn này cho trẻ nhỏ, trẻ em, hoặc người có phân máu hoặc sốt; theo NHS, không cho trẻ dưới 12 tuổi dùng. Tên hay gặp là loperamid.
Không dùng nước ngọt có ga hay nước trái cây để bù nước: theo NHS, chúng có thể làm tiêu chảy nặng thêm.
Không pha sữa công thức loãng hơn; theo NHS, giữ đúng độ pha thường ngày.
Không gọi truyền dịch tại nhà thay cho việc đi viện khi có dấu hiệu trong hộp dưới.

Sau tiêu chảy ra máu: dấu hiệu dễ bỏ qua

Theo CDC, nhiễm E. coli sinh độc tố Shiga có thể dẫn tới hội chứng tan máu urê huyết (HUS), gây suy thận và có thể tử vong. Nên khi phân đã có máu, đừng ngừng theo dõi. Theo CDC, dấu hiệu HUS là:

Đi tiểu rất ít hoặc không đi tiểu.
Má và mặt trong mi mắt dưới mất màu hồng.
Vết bầm không rõ nguyên nhân hoặc nốt đỏ li ti trên da.
Nước tiểu có máu.
Mệt rũ hoặc dễ kích thích hơn thường ngày; giảm tỉnh táo.

Khi nào phải đi viện

ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY nếu: dấu hiệu HUS kể trên sau đợt tiêu chảy ra máu; không giữ được ngụm nước nào, nôn liên tục; nôn ra máu hoặc chất nôn như bã cà phê; đi ngoài ra máu, phân đen hoặc phân có mủ; li bì, khó đánh thức, lú lẫn, co giật; nhiều giờ không đi tiểu; da nhăn không đàn hồi; da, môi hoặc lưỡi tím, xám hay nổi vằn; khó thở nhiều; đau bụng dữ dội đột ngột hoặc khu trú một chỗ và tăng dần; đau đầu dữ dội đột ngột; cứng gáy, sợ ánh sáng hoặc sốt cao kèm cứng gáy; trẻ còn bú bỏ bú hoàn toàn, hoặc trẻ nhỏ có dấu hiệu mất nước. — ĐI KHÁM TRONG 24–72 GIỜ nếu: tiêu chảy hoặc nôn không đỡ, sốt không hạ; sụt cân; tiêu chảy trong hoặc sau đợt kháng sinh; hoặc người bệnh là trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim, thận, gan, đái tháo đường hay suy giảm miễn dịch — nhóm này đừng chờ xem có đỡ không. Còn dấu hiệu mất nước dù đã bù nước đường uống đúng cách thì đi khám ngay trong ngày.

Nói thẳng: ở nhà không tìm ra nguyên nhân, và không bù được dịch khi đường uống hết hiệu quả. Chúng tôi tư vấn từ xa qua cuộc gọi video khi bạn chưa chắc có phải đi viện; bác sĩ tới nhà hỏi bệnh sử, khám lâm sàng và nói rõ ca nào bắt buộc nhập viện; điều dưỡng truyền dịch theo y lệnh. Tư vấn từ xa không dùng cho người lơ mơ hoặc co giật — có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.

Bài này truyền đạt khuyến nghị của cơ quan y tế công — nguồn: CDC Hoa Kỳ, NIDDK thuộc NIH và NHS Anh — và không thay cho thăm khám trực tiếp. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.

Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.

Nguồn

CDC — About Norovirus
NHS — Diarrhoea and vomiting

Câu hỏi thường gặp

Tiêu chảy cấp bao lâu thì hết?

Theo NHS, tiêu chảy thường hết trong khoảng 5 đến 7 ngày và nôn thường hết trong 1 đến 2 ngày. Nhưng thời gian không phải thứ quyết định có đi khám hay không: người vẫn uống được và vẫn đi tiểu bình thường có thể theo dõi tại nhà, còn người không giữ được nước thì cần được khám ngay dù mới bệnh từ sáng. Tiêu chảy hoặc nôn không đỡ, hoặc sốt không hạ, thì đi khám thay vì chờ thêm.

Có nên uống thuốc cầm tiêu chảy cho đỡ phải đi nhiều không?

Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước, và có hai trường hợp phải tránh. Theo NIDDK, bác sĩ thường không khuyên dùng thuốc cầm tiêu chảy không cần đơn cho trẻ nhỏ, trẻ em, hoặc người đang có phân máu hoặc sốt. Làm chậm ruột lại trong lúc đang nhiễm trùng có thể gây biến chứng nặng, và còn che mất dấu hiệu bác sĩ cần thấy. Theo NHS, không cho trẻ dưới 12 tuổi dùng thuốc cầm tiêu chảy. Bù nước giúp người bệnh dễ chịu hơn nhiều so với thuốc cầm.

Tiêu chảy có cần uống kháng sinh không?

Phần lớn trường hợp không, và tự mua thì không nên. Theo CDC, kháng sinh không giúp điều trị nhiễm norovirus vì chúng diệt vi khuẩn chứ không diệt vi rút, mà vi rút là nguyên nhân rất thường gặp. Với một số nhiễm trùng đường tiêu hoá thì kháng sinh có ích, nhưng loại nào và có cần hay không thì phải khám mới biết. Riêng khi phân có máu, kháng sinh tự mua còn có thể làm tăng nguy cơ biến chứng — đó là lúc đi khám, không phải lúc ra hiệu thuốc.

Đi ngoài ra máu thì làm gì?

Đi cơ sở y tế, đừng theo dõi tiếp tại nhà và đừng tự dùng thuốc cầm tiêu chảy. Sau đó vẫn theo dõi tiếp nhóm dấu hiệu của hội chứng tan máu urê huyết nêu ở mục trên, vì theo CDC đó là biến chứng có thể gây suy thận; thấy bất kỳ dấu hiệu nào thì đi khám ngay.

Trẻ bị tiêu chảy có nên pha sữa loãng hơn hoặc đổi sữa không?

Không pha loãng hơn. Theo NHS, giữ đúng độ pha như thường ngày và tiếp tục cho bú mẹ hoặc bú bình; nếu trẻ đang nôn thì cho bú ít một và nhiều lần hơn. Việc đổi loại sữa hay thêm thứ gì vào sữa thì hãy hỏi bác sĩ, đừng tự quyết. Trẻ bỏ bú hoàn toàn, tã khô suốt nhiều giờ, khóc không có nước mắt hoặc ngủ gà khác thường thì cần được khám ngay.

Bao giờ thì đi làm, đi học lại được, và cả nhà có cần ăn riêng không?

Theo NHS, nghỉ học và nghỉ làm cho tới khi đã hết nôn và hết tiêu chảy được ít nhất hai ngày. Theo CDC, người đang bệnh không nấu ăn, không chia đồ ăn và không chăm người khác, chờ ít nhất hai ngày sau khi hết triệu chứng. Dùng khăn riêng, lau rửa bồn cầu và tay nắm cửa, giặt ngay đồ dính chất nôn hoặc phân — và rửa tay bằng xà phòng, vì theo CDC nước rửa tay khô kém hiệu quả với norovirus.