Vừa đạp phải đinh rỉ, bị dao rỉ cắt vào tay, hay vết thương dính đất cát — câu hỏi lúc này là có phải đi tiêm hay không. Câu trả lời thật thà: việc đó không tự quyết ở nhà được.
Nhận ra: vết thương nào thuộc loại nguy cơ cao
Không phải vết nào cũng như nhau. Vi khuẩn gây uốn ván sống được ở chỗ kín, thiếu không khí, có máu tụ hoặc mô dập — nên một lỗ nhỏ bằng đầu đinh đáng lo hơn một vết xước dài ngoài da: kích thước vết thương không nói lên mức nguy hiểm.
- Vết xuyên sâu: đạp đinh, gai, dằm gỗ, mảnh kim loại rỉ — miệng vết bé, đường vào sâu, rửa không tới đáy
- Vết có đất, cát, bụi bẩn, phân gia súc, nước ruộng, nước cống
- Vết dập nát, nhiều mô chết; vết do máy móc hoặc tai nạn giao thông
- Vết do động vật cắn hoặc cào, kể cả vết trông nhỏ
- Bỏng, nhất là bỏng sâu; vết thương đã nhiễm trùng, có mủ
- Vết loét lâu ngày không lành: loét bàn chân người tiểu đường, loét do nằm lâu
- Vết để lâu mới rửa, hoặc đã bị đắp lá, rắc thuốc bột lên
Dấu hiệu bệnh đã khởi phát: đây là cấp cứu
Uốn ván không khởi phát ngay lúc bị thương. Nó đến sau nhiều ngày, khi vết thương đã khô. Đó là lý do người nhà hay không nối được hai việc: họ thấy người bệnh khó mở miệng và nghĩ do mọc răng khôn hay trúng gió, chẳng ai nhớ tới cái đinh tuần trước.
- Khó mở miệng — không há to được để ăn, nói khó, hàm như bị khít lại; thường là dấu hiệu đầu tiên
- Cơ mặt co cứng, nét mặt nhăn lại trông như đang cười mà không phải cười
- Cứng cổ, cứng lưng, không gập người được; đau mỏi vai và lưng dữ dội
- Khó nuốt, nuốt hay sặc
- Co cứng hoặc co giật từng cơn, dễ bùng lên khi có tiếng động, ánh sáng, hoặc khi bị chạm vào
- Vã mồ hôi, tim đập nhanh; co cứng cơ ngực và cơ hoành gây khó thở
Làm gì ngay khi vừa bị thương
Không việc nào dưới đây cần đơn thuốc.
- Rửa tay bạn trước, rồi rửa vết thương bằng nước sạch và xà phòng dưới vòi nước chảy, để nước chảy một lúc cho trôi hết đất cát.
- Lấy ra dị vật gỡ được dễ dàng. Dị vật cắm sâu, mảnh thuỷ tinh, đinh còn trong thịt thì để nguyên và đi viện.
- Chảy máu thì ép gạc sạch lên chỗ chảy và giữ yên, đừng bỏ ra xem liên tục.
- Che bằng gạc sạch, băng vừa phải để không khí còn vào được; đừng dán kín băng keo lên vết xuyên sâu.
- Ghi lại giờ bị thương và bị bằng gì. Tìm sổ tiêm chủng nếu còn giữ.
- Đi khám trong ngày. Không rõ mình đã tiêm những gì thì cứ đi và nói rõ là không rõ — đó là thông tin bác sĩ cần.
Những việc KHÔNG được làm
- Không đắp lá, rắc thuốc bột, bôi kem đánh răng, dầu, mỡ hay tuýp thuốc mỡ của người khác
- Không bịt kín vết xuyên sâu — chỗ kín thiếu không khí chính là nơi vi khuẩn uốn ván phát triển
- Không khâu tại nhà, không tự rút dị vật cắm sâu, không nặn mủ
- Không tự mua kháng sinh rồi coi như xong — kháng sinh không thay được việc đánh giá vết thương và tiêm phòng
- Không chờ xem vết thương có nhiễm trùng hay không rồi mới đi khám: uốn ván không phải nhiễm trùng tại chỗ, vết vẫn có thể trông sạch và lành đẹp
- Không tự kết luận hồi nhỏ đã tiêm nên khỏi cần — miễn dịch không tồn tại vĩnh viễn, và bác sĩ phải xem lịch sử tiêm mới nói được
Tiêm gì, có cần huyết thanh không: bác sĩ quyết
Đây là phần chúng tôi không viết ra trong một bài được. Bạn cần tiêm vắc xin uốn ván, hay cần thêm huyết thanh kháng độc tố uốn ván, phụ thuộc cùng lúc vào loại vết thương và lịch sử tiêm — chỉ bác sĩ nhìn thấy vết thương và nghe bạn kể mới ghép được hai thứ đó lại. Nêu tên ra đây để bạn nhận được thứ mình sẽ nghe ở phòng khám, không phải để tự chọn. Theo CDC, từng bị uốn ván cũng không làm cơ thể miễn dịch với bệnh.
Khi nào phải đi viện
Gọi 115 hoặc tới cấp cứu NGAY nếu có bất kỳ dấu hiệu khởi phát nêu ở trên — hàm khít lại, cứng cổ, co cứng hay co giật từng cơn, khó nuốt, khó thở — hoặc trẻ sơ sinh bú kém, khóc yếu, người cứng. Khi gọi, nói rõ trước đó có vết thương kiểu gì. ĐI KHÁM TRONG NGÀY nếu: vết xuyên sâu hoặc đạp đinh · vết bẩn do đất, cát, phân, nước bẩn · vết dập nát, bỏng, động vật cắn · không rõ lịch sử tiêm · vết thương ở người tiểu đường, người cao tuổi, người giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai.
Dưới hai mức đó: vết xước nông, sạch, đã rửa ngay và lịch sử tiêm rõ ràng thì theo dõi tại nhà, đi khám nếu sưng đau tăng, chảy mủ hay có vệt đỏ lan rộng. Vết đã được bệnh viện xử lý thì khám lại trong một tới ba ngày tới, sớm hơn nếu đau tăng hoặc chảy dịch.
Việc gì làm được tại nhà, việc gì phải tới cơ sở y tế
Nói thẳng: vắc xin và huyết thanh kháng độc tố uốn ván được tiêm ở cơ sở y tế, không phải ở nhà; còn ca uốn ván đã khởi phát thuộc về khoa hồi sức. Phần chúng tôi làm được nằm quanh vết thương: nghe bạn kể qua cuộc gọi video rồi nói rõ ca này có cần đi khám hay không, rửa và thay băng theo y lệnh sau khi bệnh viện đã xử lý, theo dõi vết loét lâu ngày.
Theo CDC, vi khuẩn gây uốn ván có trong đất, bụi, phân gia súc và vào cơ thể qua vết hở trên da; CDC hướng dẫn rửa vết thương bằng nước và xà phòng rồi tới cơ sở y tế với vết xuyên, vết sâu hay vết bẩn, và coi uốn ván đã khởi phát là cấp cứu phải điều trị ở bệnh viện. Nguồn: CDC. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Tetanus
