Nói ngay điều quan trọng nhất. Phần lớn trẻ sơ sinh vàng da ở mức nhẹ, tự hết và không cần điều trị gì. Nhưng có một nhóm nhỏ mức bilirubin lên quá cao, và hậu quả khi đó là vĩnh viễn: theo CDC, bilirubin cao có thể gây một dạng tổn thương não gọi là kernicterus, xảy ra khi vàng da nặng bị để quá lâu mà không được điều trị. Nghĩa là nhóm nhỏ đó phòng được.
Nhận ra: xem ở đâu, xem thế nào
Da trẻ sơ sinh vốn hồng hoặc hơi đỏ nên sắc vàng khó thấy. Theo NHS, ấn nhẹ lên sống mũi hoặc trán trẻ rồi nhìn ngay lúc thả tay sẽ thấy màu vàng rõ hơn, và màu vàng dễ thấy hơn ở chỗ sáng. Xem thêm lòng trắng mắt, gan bàn tay bàn chân, bên trong má và dưới lưỡi. Theo CDC, ở trẻ có màu da sẫm thì vàng da khó nhìn hơn — đừng kết luận «không vàng» chỉ vì vừa nhìn trong phòng tối.
- THỨ TỰ LAN: theo CDC, vàng da hiện ở mặt trước, rồi xuống ngực, bụng, tay và chân khi mức bilirubin tăng lên. Vàng đã tới bàn tay bàn chân nghĩa là đã nhiều hơn, không phải chuyện nhỏ.
- Theo NHS, màu vàng thường rõ nhất lúc trẻ khoảng ba ngày tuổi và thường mất chừng hai tuần mới hết.
- Ba thứ đáng theo dõi hơn cả màu da: trẻ có TỈNH không, BÚ thế nào, và TÃ ướt bẩn có đủ như mấy ngày trước không.
- Đậm thêm từng ngày thay vì nhạt dần, hoặc đã khám rồi mà vẫn tăng, là lý do gọi lại cho bác sĩ chứ không phải lý do chờ thêm.
Dễ nhầm: hai dấu hiệu khác hẳn vàng da thường
- VÀNG DA NGAY TRONG NGÀY ĐẦU SAU SINH. Theo NHS, trẻ chưa được một ngày tuổi mà vàng da là trường hợp phải cấp cứu, không phải chờ xem thêm.
- PHÂN NHẠT MÀU kèm nước tiểu vàng sẫm hoặc nâu. Theo NHS, đây là lý do xin khám gấp. Hướng này nghĩ tới bệnh của gan và đường mật chứ không phải vàng da thông thường, và phát hiện sớm thay đổi được kết quả.
Làm gì ngay
- Xem màu da mỗi ngày ở chỗ sáng tự nhiên, lúc cởi bớt áo.
- Cho bú đủ và bú thường xuyên. Theo CDC, phần lớn trẻ sơ sinh vàng da vẫn bú mẹ được, và bú mẹ dày hơn còn giúp mẹ lên sữa; bú tốt là cách cơ thể trẻ đào thải bilirubin.
- Đếm tã: ghi số tã ướt và số lần đi phân từng ngày. Ít hơn hẳn mấy ngày trước là dấu hiệu trẻ bú chưa đủ.
- Giữ hẹn kiểm tra sau sinh. Theo CDC, mọi trẻ nên được điều dưỡng hoặc bác sĩ kiểm tra khi được ba tới năm ngày tuổi, vì đó thường là lúc bilirubin cao nhất.
- Ghi lại theo ngày tuổi: hôm nay vàng tới đâu, bú và tã thế nào. Đi khám thì mang sổ sức khoẻ của trẻ và nói rõ trẻ sinh non hay đủ tháng.
Việc KHÔNG được làm
- KHÔNG PHƠI NẮNG TRẺ. Theo CDC, không nên đặt trẻ ra nắng trực tiếp: đó không phải cách điều trị vàng da an toàn và có thể làm trẻ bị bỏng nắng. Nắng ngoài trời không thay được đèn chiếu — theo CDC, điều trị là cởi áo trẻ và đặt dưới đèn chuyên dụng.
- KHÔNG lẫn hai việc: nhìn màu da ở chỗ sáng là để NHẬN RA, phơi trẻ ra nắng là để CHỮA. Việc đầu nên làm, việc sau thì không.
- KHÔNG ngừng cho bú mẹ vì nghĩ sữa mẹ gây vàng da. Ngừng bú làm trẻ ăn kém đi và thường làm vàng da nặng thêm. Có trường hợp bác sĩ cho tạm ngừng, nhưng đó là chỉ định của bác sĩ.
- KHÔNG cho trẻ sơ sinh uống nước, nước đường hay nước lá để «giải vàng». Trẻ cần sữa; những thứ đó chỉ làm trẻ bú ít sữa hơn.
- KHÔNG tự mua thuốc, thuốc nam hay men tiêu hoá cho trẻ sơ sinh vì vàng da.
- KHÔNG chờ «mấy hôm nữa tự hết» khi đã có dấu hiệu trong hộp dưới. Màu da nhạt đi mà trẻ lại li bì, bú kém thì hãy nhìn vào trẻ, đừng nhìn vào màu da.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY — không chờ tới sáng — nếu trẻ vàng da kèm BẤT KỲ dấu hiệu nào sau đây; theo CDC và NHS, đây là nhóm dấu hiệu thuộc mức phải cấp cứu: vàng da xuất hiện ngay trong ngày đầu sau sinh; ngủ nhiều hơn thường lệ, khó đánh thức, gọi mãi không tỉnh; không bú được hoặc bỏ bú; khóc thét the thé, dỗ không được; người gồng cứng, cong ra sau như cánh cung, hoặc mềm oặt; mắt đảo hay nhìn ngược khác thường; giật hoặc co giật; sốt, hoặc người lạnh bất thường; suốt từ sáng tới đêm không có tã ướt nào; thở khó, thở gằn, hõm bụng dưới bờ sườn khi thở. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY, đừng chờ tới mai, nếu: trẻ rất vàng hoặc vàng cam, hoặc vàng đã lan tới bàn tay bàn chân; quấy dữ khác thường; bú kém hơn hẳn; tã ướt và tã bẩn ít hơn mấy ngày trước; phân nhạt màu kèm nước tiểu vàng sẫm hoặc nâu; vàng da không nhạt đi hoặc đậm thêm sau khi đã khám; vàng da còn sau hai tuần. — Không chắc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Vàng da sơ sinh được đo và điều trị ở cơ sở y tế: mức bilirubin phải xét nghiệm mới biết. Ở nhà không đo hay chữa thay được. Vai trò của Y Tế Xanh là việc khác: tư vấn từ xa để bạn quyết đi ngay hay chờ hẹn, và bác sĩ tới nhà hỏi bệnh sử, khám lâm sàng, nói rõ trường hợp nào bắt buộc nhập viện. Chúng tôi không thay cho lần kiểm tra sơ sinh của trẻ. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Phần dấu hiệu, nhóm nguy cơ và cảnh báo về phơi nắng ở trên theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ về vàng da và kernicterus. Phần cách tự nhìn màu vàng, mốc ba ngày tuổi và dấu hiệu phân nhạt màu theo NHS. Bài truyền đạt lại, không thay cho thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- NHS — Jaundice in babies
