Viêm gan A vào người qua đường ăn uống, không phải đường thở. Phần lớn người bệnh tự khỏi và không thành viêm gan mạn. Nhưng thứ dễ làm hỏng chuyện nhất ở nhà không phải vi rút — là những gì người ta tự uống cho gan.
Nhận ra: xem ở đâu, xem thế nào
Theo CDC, triệu chứng xuất hiện sau khi nhiễm vài tuần tới gần hai tháng. Xem màu ở chỗ sáng tự nhiên, và xem cả lòng trắng mắt: theo NHS, vàng trên da khó thấy hơn ở người da sẫm màu.
- Vàng da hoặc vàng lòng trắng mắt — theo tài liệu lâm sàng của CDC, hơn bảy phần mười trẻ lớn và người lớn có dấu hiệu này; trẻ nhỏ thì thường không.
- NƯỚC TIỂU SẪM MÀU và PHÂN NHẠT MÀU như đất sét — theo CDC, cả hai nằm trong nhóm dấu hiệu của bệnh. Đáng để ý vì ít ai nhìn kỹ hai thứ đó.
- Theo CDC: mệt nhiều, chán ăn, buồn nôn, nôn, sốt, đau khớp, tiêu chảy. Theo MedlinePlus hay kèm đau vùng trên bên phải bụng; theo NHS có thể ngứa da.
Dễ nhầm với gì
- VÀNG DA Ở TRẺ SƠ SINH là chuyện khác hẳn: theo NHS, vàng da ở trẻ mới sinh thường gặp và phần lớn vô hại. Đừng áp bài này sang trẻ sơ sinh.
- Sỏi mật, tắc mật cũng gây vàng da, nước tiểu sẫm, phân nhạt màu, nhưng thường kèm cơn đau dữ dội hạ sườn phải.
- Mấy ngày đầu dễ bị gán là cảm: theo NHS giai đoạn này giống cúm — đau đầu, đau mỏi người, sốt. Vàng da tới sau.
- Ngộ độc thực phẩm gây nôn và tiêu chảy ngay trong vài giờ tới vài ngày sau bữa ăn — viêm gan A thì cách bữa ăn nhiều tuần.
Làm gì ngay
- Nghỉ và uống đủ nước — theo CDC, cách xử lý triệu chứng là nghỉ ngơi, ăn uống cân đối và uống đủ nước.
- Ăn được gì thì ăn, nhưng theo MedlinePlus nên tránh đồ nhiều dầu mỡ lúc này vì nó dễ gây nôn.
- Đỡ ngứa không cần thuốc: theo NHS, để phòng thông thoáng, mặc quần áo rộng, tránh tắm nước nóng.
- Ghi theo ngày: vàng tới đâu, màu nước tiểu và màu phân, ăn uống ra sao.
- Gom TẤT CẢ những gì bạn đang uống — thuốc kê đơn, thuốc tự mua, vitamin, thực phẩm chức năng, thuốc nam — mang nguyên hộp đi khám.
Chặn lây trong nhà, và phòng về sau
- Rửa tay bằng xà phòng và nước. Theo CDC: sau khi đi vệ sinh, sau khi chăm người bệnh, sau khi thay tã, trước khi chuẩn bị và ăn uống.
- Theo NHS, người bệnh KHÔNG chuẩn bị đồ ăn thức uống cho người khác, và hạn chế tiếp xúc trong tuần đầu tính từ lúc có triệu chứng hoặc lúc vàng da.
- Người sống cùng nhà cần được cơ sở y tế đánh giá, càng sớm càng tốt — theo NIDDK, nghĩ mình đã tiếp xúc với vi rút thì gặp bác sĩ ngay.
- Theo CDC, cách phòng tốt nhất về sau là tiêm vắc-xin; bạn có cần tiêm hay không do bác sĩ quyết.
- Đi vùng có bệnh lưu hành, theo NHS: uống nước đóng bình, tránh hải sản sống và rau quả chưa nấu.
Việc KHÔNG được làm
- KHÔNG uống rượu. Theo NIDDK, tránh rượu cho tới khi bác sĩ nói bạn đã khỏi hoàn toàn, vì rượu gây thêm tổn thương cho gan.
- KHÔNG tự uống thuốc nào, KỂ CẢ thuốc hạ sốt giảm đau. Theo MedlinePlus, người đang viêm gan cấp nên tránh các thuốc độc với gan, trong đó có acetaminophen tức paracetamol — hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước.
- KHÔNG mua «thuốc bổ gan», thuốc nam hay lá cây «giải độc gan». Theo NIDDK, hỏi bác sĩ trước khi dùng vitamin, thực phẩm chức năng hay thuốc đông y vì một số có thể làm tổn thương gan.
- KHÔNG tự truyền dịch «cho mát gan», không dùng kháng sinh cũ trong nhà: đây là bệnh do vi rút.
- KHÔNG coi hết vàng da là xong — theo NIDDK, nếu sau nửa năm vẫn còn triệu chứng thì đi khám lại.
Khi nào phải đi viện
ĐI NGAY — theo MedlinePlus, người bị viêm gan cần được khám ngay nếu: lú lẫn hoặc nói lảm nhảm; NÔN RA MÁU; đi ngoài phân đen như hắc ín hoặc có máu; hoặc có biểu hiện đã dùng quá nhiều thuốc hạ sốt giảm đau hay thuốc khác. Đi ngay cả khi nôn liên tục không giữ được nước, hoặc vàng da đậm thêm mà người bệnh ngày càng lờ đờ. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY, đừng chờ tới mai, nếu vàng da hoặc vàng lòng trắng mắt mới xuất hiện ở người lớn: theo NHS, vàng da có thể là dấu hiệu của chuyện nghiêm trọng như bệnh gan nên cần khám gấp. Cũng đi trong ngày nếu bạn nghĩ mình bị viêm gan A VÀ đang mang thai, trên 60 tuổi, hoặc đã có bệnh gan — nhóm NHS xếp vào mức khám gấp, và theo NIDDK là nhóm dễ suy gan hơn. — KHÁM TRONG MỘT TỚI BA NGÀY TỚI nếu bạn nghĩ mình đã tiếp xúc với người bệnh mà chưa có dấu hiệu nào ở trên.
Viêm gan A chẩn đoán bằng xét nghiệm máu, không chẩn đoán bằng mắt: ở nhà không xác định được bạn bị loại viêm gan nào. Y Tế Xanh làm việc khác — tư vấn từ xa để bạn quyết đi khám ngay hay hẹn sau; bác sĩ tới nhà hỏi bệnh sử, khám lâm sàng, nói rõ ca nào phải vào viện; chỉ định xét nghiệm tại nhà nếu cần thêm dữ kiện.
Nhưng không phải xét nghiệm nào cũng nên làm tại nhà: chỉ số cần chạy ngay hoặc cần máy đặc thù thì lấy mẫu tại cơ sở y tế cho kết quả đáng tin hơn. Việc thứ tư, đúng với bệnh này nhất, là rà soát thuốc: đọc lại đơn và cả thực phẩm chức năng bạn đang uống, nêu chỗ nghi vấn để bạn hỏi lại bác sĩ kê đơn — không tự đổi đơn. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Mỗi phần ở trên theo nguồn đã dẫn tại chỗ: tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ, NHS, NIDDK và MedlinePlus. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — Hepatitis A Basics
- NHS — Hepatitis A
