Nói ngay điều quan trọng nhất: phần lớn viêm họng do VI RÚT, và kháng sinh không diệt được vi rút. Nên thứ người ta làm nhiều nhất — ra hiệu thuốc mua kháng sinh cho nhanh khỏi — không giúp gì. Nhưng có một loại viêm họng khác hẳn — và một nhóm dấu hiệu nghĩa là đi cấp cứu ngay.
Nhận ra: nghiêng về vi rút hay về liên cầu
Viêm họng nào cũng đau, cũng rát, cũng khó nuốt — nên cơn đau không nói cho bạn biết nguyên nhân. Thứ nói được nhiều hơn là các triệu chứng ĐI KÈM:
| Nghiêng về VI RÚT | Nghiêng về LIÊN CẦU |
|---|---|
| Có ho, chảy mũi, khàn tiếng hoặc mắt đỏ | Đau họng ĐỘT NGỘT, đau rõ khi nuốt, không ho |
| Đau họng đến từ từ, cùng cả bộ triệu chứng cảm | Sốt, hạch hai bên cổ phía trước sưng, đau khi ấn |
| Gặp ở mọi lứa tuổi | Amidan đỏ sưng, có đốm trắng hoặc vệt mủ; hay gặp nhất ở trẻ 5–15 tuổi |
Theo CDC, ho, chảy mũi, khàn tiếng và mắt đỏ KHÔNG phải triệu chứng của liên cầu — có chúng thì gần như chắc là vi rút. Chiều ngược lại không chắc được: CDC nói rõ không thể kết luận liên cầu chỉ bằng cách nhìn vào họng, kể cả người có chuyên môn — phải phết họng xét nghiệm mới biết.
Vì sao liên cầu khuẩn phải để bác sĩ quyết
Liên cầu khuẩn nhóm A là vi khuẩn, nên loại này ĐÚNG là loại cần kháng sinh. Theo CDC, dùng kháng sinh theo chỉ định giúp đỡ nhanh hơn, giảm lây trong nhà, và quan trọng nhất là phòng biến chứng: liên cầu không được điều trị đúng có thể dẫn tới thấp tim — tổn thương ở tim — và bệnh thận sau nhiễm liên cầu.
Và đây là chỗ tự chữa gây hại nhất: đợt kháng sinh cho liên cầu phải đủ theo chỉ định. Uống vài hôm thấy đỡ rồi dừng là vừa không phòng được biến chứng, vừa đã nhận đủ tác dụng phụ.
Làm gì ngay tại nhà
- Uống nước đều, từng ít một. Đồ mát, mềm dễ vào hơn: sữa, sữa chua, cháo loãng để nguội, kem, sinh tố không chua.
- Súc họng nước muối ấm, loãng — người lớn và trẻ đã biết nhổ. Nước muối sinh lý bán sẵn tiện nhất; pha mặn làm họng rát thêm.
- Nghỉ giọng: nói ít, không nói to, không hát — hò hét một buổi làm họng đau thêm mấy ngày.
- Giữ không khí đỡ khô bằng máy phun sương mát; tránh khói thuốc và điều hoà thổi thẳng vào mặt.
- Mật ong làm dịu rát họng và ho, cho người lớn và trẻ từ 1 tuổi. KHÔNG dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi.
- Ghi lại NGÀY bắt đầu đau họng, có sốt không, có ho và chảy mũi không — ba thứ này quyết định có cần xét nghiệm liên cầu.
- Cần hạ sốt hay giảm đau thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Paracetamol là lựa chọn thường dùng, nhưng liều do họ quyết.
Những việc KHÔNG được làm
- KHÔNG tự mua kháng sinh: nó diệt vi khuẩn, không tác dụng với vi rút, mà tác dụng phụ vẫn có — ban dị ứng, buồn nôn, tiêu chảy, phản ứng nặng hơn.
- KHÔNG dùng lại đơn kháng sinh còn sót, thuốc của người khác, hay đơn chụp trên mạng.
- KHÔNG coi kháng sinh là vô hại: theo CDC, dùng khi không cần làm vi khuẩn kháng thuốc, tới lần thật sự cần thì thuốc kém tác dụng.
- KHÔNG «khè» họng, không chấm hay bôi thuốc lạ, thuốc nam, lá cây vào amidan — dễ gây loét, bỏng niêm mạc và che mất thứ bác sĩ cần nhìn.
- KHÔNG cho trẻ em, thanh thiếu niên đang bị bệnh do vi rút dùng aspirin — theo CDC, aspirin ở nhóm này liên quan hội chứng Reye, biến chứng nặng ở gan và não.
- KHÔNG cho trẻ dưới 4 tuổi ngậm viên kẹo họng: nguy cơ sặc. Thuốc gây tê trong miệng trẻ nhỏ chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU NGAY hoặc gọi 115 nếu có BẤT KỲ dấu hiệu nào sau — đây không còn là viêm họng thường mà là đường thở đang bị đe doạ: khó thở, thở rít, hoặc phải ngồi chồm về trước mới dễ thở; không nuốt được cả nước bọt, chảy dãi ra ngoài; giọng như ngậm vật gì trong miệng; sưng nhiều một bên họng, sưng cổ hoặc dưới hàm; không há được miệng; cổ cứng không gập được; sốt rất cao kèm li bì, lú lẫn, khó đánh thức; co giật. Trẻ nhỏ thêm: bỏ bú, không uống được gì, tã khô suốt nhiều giờ, khóc không ra nước mắt. — KHÁM SỚM, trong một tới ba ngày tới, đừng chờ tự khỏi, nếu: đau họng kéo dài quá hai ngày; đau họng kèm sốt và hạch cổ sưng đau mà không ho, không chảy mũi — lúc này cần xét nghiệm liên cầu; nổi ban trên da; đã uống kháng sinh do bác sĩ kê mà không đỡ hoặc nặng thêm; người có bệnh nền hoặc đang giảm miễn dịch; đau họng tái đi tái lại nhiều đợt. — ĐI KHÁM LẠI dù họng đã hết đau, nếu sau đợt đau họng xuất hiện: đau và sưng khớp, hoặc nước tiểu sẫm màu — CDC xếp hai dấu hiệu này vào nhóm phải đi khám, vì là biến chứng muộn ở tim và thận.
Khi nào nên gọi bác sĩ tới nhà
Mấy hôm này gia đình thường cần người có chuyên môn cho hai việc: xem họng cùng hạch cổ để biết có đáng nghi liên cầu, và chỉ định xét nghiệm nếu cần. Bác sĩ hoặc điều dưỡng Y Tế Xanh tới nhà khám và lấy mẫu xét nghiệm tại nhà được; xét nghiệm nào phải làm tại cơ sở thì bác sĩ nói rõ để bạn đi đúng chỗ. Gọi hotline hỏi không mất phí; dịch vụ thì báo giá trước. Nhưng đã có dấu hiệu ở hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Các khẳng định trong bài về nguyên nhân, xét nghiệm liên cầu, biến chứng tim và thận, rủi ro của kháng sinh và cảnh báo aspirin ở trẻ là theo tài liệu hướng dẫn cộng đồng của CDC Hoa Kỳ; bài truyền đạt lại, không thay thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — Sore Throat Basics
