Nói ngay điều quan trọng nhất: viêm màng não do vi khuẩn nặng lên theo GIỜ, không theo ngày. Theo CDC, triệu chứng lúc đầu không đặc hiệu — rất giống một đợt cúm — rồi xấu đi rất nhanh và có thể gây tử vong trong vài giờ. Cúm thì khác: nặng nhất lúc sốt rồi nhẹ dần. Sáng còn đi lại được mà trưa đã lờ đờ là một câu trả lời.
Nhận ra: bộ ba kinh điển, và vì sao đừng chờ đủ ba
Ở người lớn, ba dấu hiệu hay được nhắc là SỐT, ĐAU ĐẦU DỮ DỘI và CỨNG GÁY. Theo CDC còn có nôn, sợ ánh sáng và thay đổi ý thức. Nhưng chờ đủ bộ ba là chờ quá lâu, vì nhiều người không bao giờ có đủ ba. Theo dõi lặp lại bốn thứ sau:
- ĐỘ TỈNH: gọi, lay, hỏi tên. Mỗi lần gọi lại khó đánh thức hơn lần trước là dấu hiệu nặng nhất ở đây.
- ĐAU ĐẦU: nặng chưa từng thấy, mỗi giờ một tăng, kèm nôn vọt.
- CỔ: người bệnh tự đưa cằm về phía ngực không được, hoặc làm thì đau dội. Đừng ép đầu họ gập xuống.
- LẠNH TRONG KHI ĐANG SỐT: tay chân lạnh, da tái hoặc nổi vân tím, thở nhanh, đau dữ dội ở cơ, khớp, bụng. Theo CDC đây là dấu hiệu thể nhiễm khuẩn huyết, xuất hiện TRƯỚC ban tím.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: biểu hiện khác hẳn
Đây là phần dễ bỏ sót nhất. Theo CDC, trẻ nhỏ có thể không có hoặc rất khó nhận ra những dấu hiệu trên:
- Bú kém, bỏ bú, nôn.
- Ngủ li bì, khó đánh thức; hoặc ngược lại quấy dữ, khóc thét, bế lên cũng không bớt.
- Thóp phồng — phần mềm trên đỉnh đầu căng hoặc gồ lên.
- Người mềm oặt khi bế hoặc gồng cứng, phản xạ khác thường.
- Trẻ dưới ba tháng có sốt: đi viện, không theo dõi tại nhà. Cổ mềm KHÔNG loại trừ được gì ở trẻ nhỏ.
Ban tím: dấu hiệu muộn, không phải phép sàng lọc
- Nếu có ban, hãy ấn hoặc kéo căng da chỗ có ban, hoặc ép thành cốc trong suốt lên đó rồi nhìn ngay lúc ép.
- Ban nhạt rồi hiện lại khi thả tay: ban thông thường — vẫn theo dõi.
- Ban KHÔNG nhạt đi — chấm hoặc mảng đỏ sẫm, tím, như vết máu dưới da: đi cấp cứu ngay. Theo CDC, ban tím sẫm là thể nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu, ở GIAI ĐOẠN MUỘN. Đợi nó nổi là đợi quá muộn.
- KHÔNG có ban thì KHÔNG loại trừ được gì: thể viêm màng não có thể không hề nổi ban, nên đừng chờ ban nổi mới đi.
Làm gì ngay
- Ghi GIỜ, không chỉ ghi ngày: giờ bắt đầu sốt, giờ đau đầu, giờ nôn, giờ bắt đầu lờ đờ — bác sĩ cần biết bệnh đã diễn ra mấy giờ.
- Đánh thức người bệnh để kiểm tra, đừng để ngủ yên «cho đỡ mệt» — mức đáp ứng chính là thứ cần theo dõi.
- Cho nằm nghiêng khi đang nôn hoặc lú lẫn, để khỏi sặc.
- Đi luôn nếu đã có dấu hiệu trong hộp dưới; đừng để người đau đầu dữ dội hoặc lú lẫn tự lái xe.
- Mang theo giấy ghi giờ và sổ tiêm chủng; nghi não mô cầu thì gọi báo trước cho cơ sở y tế.
Việc KHÔNG được làm
- KHÔNG tự dùng kháng sinh còn lại trong nhà: không đủ để chữa bệnh này, nhưng đủ để làm xét nghiệm dịch não tuỷ ra âm tính giả — bác sĩ mất đường tìm đúng vi khuẩn.
- KHÔNG hạ sốt rồi đi ngủ chờ sáng: hạ sốt làm dễ chịu hơn chứ không làm chậm bệnh. Nhiệt độ hạ không nghĩa là bệnh đã lui.
- KHÔNG chờ hết giờ hành chính hay chờ phòng khám mở cửa — bệnh này không chờ theo giờ làm việc.
- KHÔNG cạo gió, chích lể, giác hơi, không đắp hay bôi gì lên vùng có ban — nó xoá mất dấu hiệu bác sĩ cần nhìn.
- Tránh aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên đang sốt do vi rút vì liên quan hội chứng Reye; paracetamol thường được dùng, nhưng liều do bác sĩ quyết.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY — không chờ tới sáng — nếu có BẤT KỲ dấu hiệu nào: sốt kèm đau đầu dữ dội và cứng gáy; li bì khó đánh thức, lú lẫn, nói nhảm; co giật; ban không nhạt khi căng da, hoặc chấm, mảng tím như vết máu dưới da; tay chân lạnh trong khi đang sốt, da tái hoặc nổi vân tím; thở nhanh, khó thở; nôn vọt liên tục, không uống được gì; ở trẻ nhỏ: thóp phồng, khóc thét không dỗ được, bú kém kèm li bì, mềm oặt hoặc gồng cứng; trẻ dưới ba tháng có sốt; hoặc bất kỳ ai sốt kèm đau đầu mà nặng lên rõ trong vài giờ. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY nếu: sốt kèm đau đầu mà bạn không yên tâm; vừa ở cùng nhà hoặc ăn uống chung với người mới được chẩn đoán viêm màng não do não mô cầu; người suy giảm miễn dịch, mới mổ hoặc chấn thương vùng đầu mà sốt kèm đau đầu. Khám lại trong một tới ba ngày nếu đã khám mà vẫn nặng thêm. — Không chắc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Người tiếp xúc gần: đi hỏi, đừng tự mua thuốc
Theo CDC, người tiếp xúc gần với một ca bệnh do não mô cầu cần được dùng kháng sinh để phòng không mắc bệnh — tiếp xúc gần nghĩa là sống cùng nhà, hoặc tiếp xúc nước bọt: ăn uống chung, dùng chung ly, hôn. Vi khuẩn lây qua nước bọt và dịch tiết hô hấp, không dễ lây như cảm cúm. Việc của bạn là hỏi bác sĩ ngay trong ngày; bài này không ghi tên thuốc hay số ngày dùng, vì đó là chỉ định của bác sĩ.
Đây là bệnh phải vào viện — ở nhà không thể chẩn đoán và điều trị. Vai trò của Y Tế Xanh là hai việc khác — tư vấn từ xa để bạn quyết có đi ngay hay không, rồi chăm sóc phục hồi tại nhà sau khi ra viện. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Các dấu hiệu và khuyến nghị dự phòng trong bài theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ; bài truyền đạt lại, không thay thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
Nguồn
- CDC — About Meningitis
