Nói ngay điều quan trọng nhất: với viêm não Nhật Bản, thứ cần phản ứng không phải mức sốt mà là cái ĐẦU. Theo CDC, hơn 99% người nhiễm không có triệu chứng hoặc chỉ nhẹ, và dưới 1% phát bệnh ở thần kinh — nhưng khi vi rút đã vào não thì cứ khoảng bốn người phát bệnh có một người tử vong. Nên sốt kèm bất kỳ thay đổi nào về ý thức hoặc hành vi là đi ngay.
Nhận ra: sốt thì nhiều, lú lẫn thì không
Theo CDC, bệnh thường khởi đầu bằng sốt, đau đầu và nôn — giống hàng chục thứ khác. Rồi những ngày sau xuất hiện lú lẫn, yếu người, hôn mê; co giật hay gặp, nhất là ở trẻ em. Cũng theo CDC, từ lúc bị muỗi đốt tới lúc có triệu chứng thường là năm đến mười lăm ngày. Những thứ dưới đây nên kiểm lại nhiều lần trong ngày.
- Ý THỨC: gọi, lay, hỏi tên, hỏi hôm nay thứ mấy. Mỗi lần gọi lại khó đánh thức hơn lần trước là dấu hiệu nặng nhất ở đây.
- HÀNH VI: nói nhảm, nói lẫn, không nhận ra người quen, kích động hoặc im lặng khác thường, tính cách lệch hẳn ngày thường. Người nhà thường thấy điều này trước bác sĩ.
- CO GIẬT: giật toàn thân, hoặc chỉ giật khoé miệng, mắt nhìn trợn, một tay giật liên tục.
- SỨC VÀ LỜI NÓI: yếu một tay chân, méo miệng, nói khó, đi lảo đảo, không giữ nổi đầu cổ.
- ĐAU ĐẦU, NÔN, CỔ CỨNG: đau đầu dữ dội kèm nôn vọt, sợ ánh sáng, cổ không gập xuống được. Những dấu hiệu này cũng gặp ở viêm màng não; xử lý ban đầu giống nhau — đi ngay để bác sĩ phân biệt.
Trẻ nhỏ: nhìn cách bú và mức tỉnh
- Bú kém, bỏ bú, nôn.
- Ngủ li bì khó đánh thức; hoặc ngược lại quấy dữ, khóc thét, bế lên cũng không bớt.
- Thóp phồng — phần mềm trên đỉnh đầu căng hoặc gồ lên.
- Người mềm oặt khi bế hoặc gồng cứng. Trẻ dưới ba tháng có sốt thì đi viện, không theo dõi tại nhà.
Làm gì ngay
- Ghi GIỜ, không chỉ ghi ngày: giờ bắt đầu sốt, giờ nôn, giờ bắt đầu nói lẫn, giờ cơn giật và cơn dài bao lâu. Bác sĩ cần biết bệnh đã diễn ra mấy giờ.
- Đánh thức người bệnh để kiểm tra, đừng để ngủ yên «cho đỡ mệt» — mức đáp ứng chính là thứ cần theo dõi.
- Cho nằm nghiêng khi đang nôn, lú lẫn hoặc vừa hết cơn giật, để khỏi sặc.
- Co giật: đỡ xuống sàn nếu sắp ngã, lót thứ mềm dưới đầu, dọn vật cứng, nới cổ áo, tháo kính, bấm giờ cơn. Không nhét gì vào miệng, không giữ chặt tay chân, KHÔNG thổi ngạt khi đang giật. Ở bên tới khi tỉnh hẳn.
- Kể cho bác sĩ nơi vừa đi về gần đây, nhất là vùng quê nhiều muỗi, và mang theo sổ tiêm chủng.
Việc KHÔNG được làm
- KHÔNG chờ hạ sốt rồi mới quyết: hạ sốt làm dễ chịu hơn chứ không làm chậm bệnh. Hạ sốt rồi ngủ tiếp chờ sáng là cái bẫy nguy hiểm nhất của bệnh này.
- KHÔNG tự mua kháng sinh: đây là bệnh do vi rút, kháng sinh không diệt được nó, mà uống trước khi lấy mẫu còn làm xét nghiệm khó đọc.
- KHÔNG cạo gió, chích lể, giác hơi; không bắt người đang lú lẫn uống thuốc «giải độc».
- KHÔNG cho ăn hay uống khi người bệnh đang lờ đờ hoặc vừa co giật — rất dễ sặc vào phổi.
- Tránh aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên đang sốt do vi rút vì liên quan hội chứng Reye; paracetamol thường được dùng, nhưng liều do bác sĩ hoặc dược sĩ quyết.
Khi nào phải đi viện
ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY — không chờ tới sáng — nếu người đang sốt có BẤT KỲ dấu hiệu nào: lú lẫn, nói nhảm, không nhận ra người quen; li bì khó đánh thức; hành vi hoặc tính cách khác thường rõ rệt; co giật; yếu một tay chân, méo miệng, nói khó; đau đầu dữ dội kèm nôn vọt, không uống được gì; thở nhanh, khó thở; ở trẻ nhỏ: bỏ bú kèm li bì, khóc thét không dỗ được, thóp phồng, mềm oặt hoặc gồng cứng; trẻ dưới ba tháng có sốt; hoặc bất kỳ ai sốt mà nặng lên rõ trong vài giờ. — ĐI KHÁM TRONG NGÀY, đừng chờ tới mai, nếu: sốt kèm đau đầu và nôn mà chưa lú lẫn; sốt sau khi về từ vùng nông thôn nhiều muỗi, có ruộng lúa hoặc chăn nuôi lợn; người cao tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch bị sốt kèm đau đầu. Khám lại trong một tới ba ngày nếu đã khám mà vẫn nặng thêm. — Không chắc thì gọi hỏi trước khi tự quyết.
Phòng bệnh: chống muỗi đốt và vắc-xin
- Theo CDC, cách phòng tốt nhất là không để muỗi đốt: dùng thuốc chống muỗi, mặc áo dài tay và quần dài, ngủ trong màn hoặc ở chỗ có lưới chắn cửa.
- Theo CDC, muỗi đốt cả ban ngày lẫn ban đêm — nên đừng chỉ phòng lúc đi ngủ.
- Theo CDC, bệnh lây truyền chủ yếu ở vùng nông thôn làm nông nghiệp, thường gắn với trồng lúa và tưới ngập, nơi muỗi sinh sản gần đàn lợn. Về quê hoặc ra đồng là lúc cần phòng kỹ.
- Có vắc-xin phòng bệnh này. Theo CDC, hãy bàn với bác sĩ xem bạn hoặc trẻ có cần tiêm; lịch tiêm và đối tượng do bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng tư vấn.
Theo CDC, không có thuốc điều trị đặc hiệu; điều trị nhằm làm dịu triệu chứng, và thường cần nhập viện để theo dõi sát cùng chăm sóc hỗ trợ. Nghĩa là ở nhà không chẩn đoán được và cũng không điều trị được bệnh này. Vai trò của Y Tế Xanh là hai việc khác — tư vấn từ xa để bạn quyết có đi ngay hay không, rồi điều dưỡng chăm sóc và vật lý trị liệu phục hồi tại nhà sau khi ra viện. Có dấu hiệu trong hộp trên thì đi viện trước, gọi sau.
Các dấu hiệu, số liệu và khuyến nghị phòng bệnh trong bài theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ; bài truyền đạt lại, không thay thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
