Viêm tuỵ cấp: đau xuyên lưng là phải đi viện

Tóm tắt nhanh

Nghi viêm tuỵ cấp thì đi viện, KHÔNG theo dõi ở nhà. Bệnh có thể xấu đi tính theo giờ trong ngày đầu, và không có cách nào tự đánh giá mức độ tại nhà.
Dấu hiệu đặc trưng người nhà quan sát được: đau dữ dội vùng trên rốn xuyên ra sau lưng, đau LIÊN TỤC chứ không thành cơn, tăng khi nằm ngửa và đỡ hơn khi ngồi cúi về phía trước.
Nôn nhiều mà nôn xong không đỡ đau là điểm khác với đau dạ dày và ngộ độc thức ăn — ở hai bệnh kia nôn thường làm dịu bớt.
Bối cảnh giúp nhận ra sớm: sau bữa rượu, sau bữa nhiều dầu mỡ, hoặc ở người đã biết có sỏi mật, mỡ máu cao.
Việc hay làm sai nhất: uống thuốc dạ dày hoặc thuốc giảm đau rồi chờ qua đêm. Thuốc che cảm giác đau nhưng không chặn được quá trình đang diễn ra ở tuỵ.
Đang đau dữ dội và nôn thì đừng cho ăn, đừng cố cho uống nhiều — nhưng đó là lý do phải đi khám ngay, không phải hướng dẫn tự nhịn ở nhà.

Nói ngay điều quan trọng nhất: nghi viêm tuỵ cấp thì đi viện, không theo dõi ở nhà. Bệnh xấu đi tính theo giờ, mà người ta lại hay làm ngược: uống thuốc dạ dày rồi chờ qua đêm.

Nhận ra cơn đau viêm tuỵ cấp

Đau khởi phát ở vùng trên rốn — giữa bụng, dưới mũi ức — rồi xuyên thẳng ra sau lưng. Khác đau dạ dày, đau ở đây LIÊN TỤC: không dịu rồi dồn thành cơn, mà giữ nguyên hoặc nặng dần.

Dấu hiệu người nhà quan sát được rõ nhất là TƯ THẾ: đau tăng khi nằm ngửa, đỡ hơn khi ngồi cúi về trước hoặc nằm cuộn người. Thấy người bệnh tự tìm thế ngồi gập người cho bớt đau, hãy coi đó là dấu hiệu nặng — đừng nghĩ họ đã dễ chịu hơn.

Nôn nhiều, nhưng nôn xong KHÔNG đỡ đau — ở đau dạ dày và ngộ độc thức ăn, nôn thường làm dịu bớt.
Bụng chướng căng, ấn vào đau, không muốn ai chạm vào bụng.
Sốt, tim đập nhanh, vã mồ hôi, mệt rõ hơn mọi lần đau bụng trước đây.
Vàng da, vàng mắt hoặc nước tiểu sẫm màu: hướng tới tắc đường mật, phải đi ngay.
Mức đau không nói lên mức nặng — đừng lấy nó làm thước đo.

Bối cảnh hay gặp ở Việt Nam

Cơn đau kiểu trên xuất hiện sau một trong những tình huống sau thì khả năng viêm tuỵ cấp cao lên:

Sau một bữa rượu — nhất là uống dồn trong thời gian ngắn, hoặc uống liên tục nhiều ngày.
Sau bữa nhiều dầu mỡ, thịt béo, nội tạng; đau thường xuất hiện trong vòng vài giờ sau bữa đó.
Người đã biết có sỏi mật, hoặc từng đau hạ sườn phải tái đi tái lại.
Người có mỡ máu cao, đặc biệt triglyceride cao; người béo hoặc có đái tháo đường.
Người từng bị viêm tuỵ một lần: nguy cơ lặp lại cao, lần sau có thể nặng hơn.

Ba thứ hay bị nhầm, cả ba đều gây chậm trễ:

Đau dạ dày: liên quan rõ tới bữa ăn, thường đỡ khi ăn nhẹ hoặc khi dùng thuốc dạ dày, không xuyên ra sau lưng, không nặng dần.
Cơn đau sỏi mật: đau hạ sườn phải, lan ra vai phải, thường dịu sau vài giờ. Nhưng sỏi mật là nguyên nhân hàng đầu của viêm tuỵ cấp — đau lần này kéo dài hơn mọi lần trước thì phải đi khám.
Nhồi máu cơ tim thể bụng ở người lớn tuổi: cũng đau trên rốn, buồn nôn, vã mồ hôi. Nếu kèm khó thở, đau lan lên vai, tay trái hoặc hàm: gọi 115, đừng tự chở đi.

Làm gì ngay

Thu xếp đưa đi viện ngay; gọi 115 nếu đau dữ dội và người bệnh yếu.
Ghi ra giấy: GIỜ bắt đầu đau, đau ở đâu, có xuyên ra lưng không, đã nôn mấy đợt, bữa ăn hoặc lần uống rượu gần nhất — đúng những câu bác sĩ hỏi đầu tiên.
Cho người bệnh ngồi hơi gập người về trước, đừng bắt nằm ngửa thẳng.
Đo nhiệt độ, ghi kèm giờ đo.
Mang theo danh sách thuốc đang dùng, sổ khám cũ, kết quả siêu âm bụng hoặc xét nghiệm mỡ máu nếu có.
Nói rõ với bác sĩ về rượu, kể cả khi khó nói: đó là thông tin quyết định hướng xử lý, không phải lời phán xét.

Những việc KHÔNG được làm

KHÔNG cho ăn, đừng cố cho uống nhiều khi đang đau dữ dội và nôn — thức ăn làm tuỵ tiết thêm. Nhưng đây không phải hướng dẫn tự nhịn ở nhà chờ đỡ: cơ thể thường cần bù dịch qua đường truyền, và đó là lý do phải vào viện.
KHÔNG uống thêm một ngụm rượu nào, kể cả để «cho ấm người».
KHÔNG uống thuốc dạ dày rồi coi như xong — sai lầm phổ biến nhất ở nhóm bệnh này.
KHÔNG tự dùng thuốc giảm đau mạnh rồi chờ qua đêm. Paracetamol và nhóm chống viêm không steroid như ibuprofen, diclofenac không giải quyết nguyên nhân, lại làm bác sĩ khó đánh giá mức độ.
KHÔNG chườm nóng, dán cao nóng, xoa dầu mạnh, cạo gió, giác hơi hay chích lể vùng bụng và lưng.
KHÔNG dùng bài thuốc «mát gan giải độc» mua trên mạng: thành phần không rõ, có loại lẫn corticoid làm dấu hiệu nặng bị che đi.

Khi nào phải đi viện

ĐI CẤP CỨU hoặc gọi 115 NGAY — không chờ tới sáng, không chờ xem có đỡ không — nếu đau dữ dội vùng trên rốn xuyên ra sau lưng, dù chưa có dấu hiệu nào khác. Càng phải đi ngay nếu có thêm: nôn liên tục, không giữ được ngụm nước nào; sốt hoặc rét run; tim đập nhanh, thở nhanh, da lạnh ẩm; choáng hoặc xỉu khi đứng lên; lú lẫn, lờ đờ, khó đánh thức; vàng da hoặc vàng mắt; bụng cứng như gỗ, không dám cho ai chạm; nhiều giờ không đi tiểu hoặc nước tiểu rất ít; nôn ra máu hoặc phân đen. Hạ ngưỡng chờ đợi xuống thấp hơn hẳn nếu người bệnh cao tuổi, đang mang thai, có đái tháo đường, bệnh thận, bệnh tim, bệnh gan hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. — ĐI KHÁM SỚM, TRONG MỘT TỚI BA NGÀY TỚI, nhưng chưa phải cấp cứu, nếu: đã biết có sỏi mật hoặc mỡ máu cao và vừa có cơn đau nhẹ vùng trên rốn sau bữa nhiều dầu mỡ, nay đã hết; hoặc vừa ra viện sau một đợt viêm tuỵ và đau âm ỉ trở lại ở mức nhẹ, vẫn ăn uống được. Đau nhẹ nhưng tăng dần thì không chờ tới hẹn — đi luôn.

Nghi viêm tuỵ cấp thì không có chỗ cho khám tại nhà — hãy vào viện. Y Tế Xanh giúp hai việc khác: nghe bạn mô tả qua cuộc gọi video để cùng quyết đi ngay hay chưa cần, và khi người bệnh đã ra viện thì cử điều dưỡng tới nhà theo dõi, chăm sóc phục hồi, thực hiện y lệnh của bác sĩ điều trị.

Theo CDC Hoa Kỳ, uống rượu quá mức — cả uống dồn một lần và uống nhiều kéo dài — là nguyên nhân gây viêm tuỵ, cùng bệnh gan, tim mạch và ung thư; giảm hoặc bỏ rượu làm giảm nguy cơ. Bài này truyền đạt lại khuyến nghị của cơ quan y tế công, không thay cho thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.

Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.

Nguồn

MedlinePlus — Pancreatitis
CDC — Alcohol Use and Your Health

Câu hỏi thường gặp

Đau bụng sau khi uống rượu, làm sao biết là viêm tuỵ hay chỉ say?

Say rượu thường là buồn nôn, nôn rồi dễ chịu dần, đau bụng âm ỉ và đỡ sau khi nghỉ. Viêm tuỵ cấp thì đau dữ dội vùng trên rốn xuyên ra sau lưng, đau liên tục hoặc nặng dần, nôn xong vẫn đau y nguyên, và người bệnh phải ngồi gập người mới bớt. Có kiểu đau đó sau một bữa rượu thì đi viện, đừng ngủ một giấc chờ sáng — đợt đầu của viêm tuỵ cấp rất dễ bị cho là say.

Viêm tuỵ cấp có theo dõi ở nhà được không?

Không. Mức độ viêm tuỵ cấp chỉ xác định được bằng xét nghiệm máu và chụp chiếu, mà một ca ban đầu trông nhẹ vẫn có thể nặng lên trong ngày đầu. Người bệnh cũng thường cần bù dịch qua đường truyền và kiểm soát đau tại cơ sở y tế. Nhà không có cách nào theo dõi được những thứ đó, nên nghi viêm tuỵ cấp là vào viện.

Có nên cho người bệnh ăn hay uống gì trong lúc chờ đi viện không?

Đang đau dữ dội và nôn thì không nên cho ăn và không cố cho uống nhiều, vì thức ăn làm tuỵ tiết thêm và đau nặng lên; cố uống nhiều lúc đang nôn còn dễ sặc. Nhưng cũng đừng hiểu thành «ở nhà nhịn ăn chờ đỡ» — nhịn hay không, nhịn bao lâu và bù dịch bằng cách nào là chỉ định của bác sĩ sau khi khám. Thấy miệng khô, mệt, không giữ được nước thì đó càng là lý do đi ngay.

Uống thuốc giảm đau cho đỡ rồi mai đi khám có được không?

Đó là việc hay làm nhất và cũng là lý do nhiều người tới viện muộn. Thuốc giảm đau che được cảm giác đau nhưng không chặn được quá trình đang diễn ra ở tuỵ, và còn làm bác sĩ khó đánh giá đúng mức độ. Paracetamol hay các thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen, diclofenac đều không giải quyết nguyên nhân. Nếu đau tới mức muốn uống thuốc mạnh, đó là lúc đi khám chứ không phải lúc uống thêm.

Người không uống rượu thì có bị viêm tuỵ không?

Có. Sỏi mật là một nguyên nhân hàng đầu, và mỡ máu cao — đặc biệt triglyceride cao — cũng gây viêm tuỵ cấp. Ngoài ra còn nguyên nhân do một số thuốc, sau can thiệp đường mật, do chấn thương bụng và một số bệnh khác. Vì vậy đừng loại trừ viêm tuỵ chỉ vì người bệnh không uống rượu.

Đã ra viện sau viêm tuỵ rồi, cần theo dõi gì ở nhà?

Hãy làm theo đúng giấy ra viện và lịch hẹn tái khám, vì chế độ ăn, thuốc và các xét nghiệm cần làm lại đều do bác sĩ điều trị chỉ định riêng cho từng người. Việc nhà cần chú ý là: không uống rượu trở lại, đi khám đúng hẹn để xử lý nguyên nhân như sỏi mật hay mỡ máu cao, và đi lại ngay nếu đau kiểu cũ quay lại, sốt, nôn nhiều hoặc vàng da. Nếu cần người có chuyên môn theo dõi trong giai đoạn hồi phục, điều dưỡng có thể tới nhà.