Zona, hay giời leo, thường bắt đầu bằng đau, rát hoặc châm chích ở một vùng da — trước khi có gì nổi lên. Vài ngày sau, đúng chỗ đó mới mọc mụn nước thành dải ở một bên người. Điều cần biết ngay: thuốc của zona có lợi nhất khi bắt đầu thật sớm, nên đi khám sớm quyết định đợt bệnh nhẹ hay nặng về sau.
Nhận ra zona
Theo CDC, nhiều người đau, ngứa hoặc châm chích ở đúng vùng da sắp nổi ban, và dấu hiệu này có thể xuất hiện vài ngày trước khi ban mọc. Lúc đó da còn nhìn bình thường, nên cơn đau hay bị nghĩ là đau cơ hay đau thần kinh liên sườn. Rồi ban mọc, với mấy nét đặc trưng:
- Thành một dải ở một bên người, trái hoặc phải, gần như không qua giữa thân; hay gặp ở sườn, lưng, ngực, và có thể ở một bên mặt
- Trên nền da đỏ nổi mụn nước; đau rát, nhức sâu hơn là ngứa, và nặng hơn vẻ ngoài của ban — chạm nhẹ hay quần áo cọ vào cũng đau
- Có thể kèm sốt, đau đầu, ớn lạnh, khó chịu ở dạ dày
- Mụn nước khô vảy sau khoảng một tới hai tuần, ban lặn dần vài tuần sau đó
Dễ nhầm với gì
| Dễ nhầm với | Điểm khác nhìn thấy được |
|---|---|
| Kiến ba khoang | Vệt đỏ theo hướng bàn tay chà trên da, có thể cả hai bên người; rát ngoài da chứ không nhức sâu, không có ngày đau báo trước |
| Thuỷ đậu | Cùng một vi rút, nhưng thuỷ đậu mọc khắp người thành nhiều đợt, ngứa là chính; zona khu trú một dải, đau là chính |
Vì sao zona cần khám sớm, đừng chờ xem sao
Theo CDC, zona được điều trị bằng thuốc kháng vi rút — acyclovir, valacyclovir, famciclovir — và những thuốc này rút ngắn thời gian bệnh cùng mức độ nặng, nhưng hiệu quả nhất khi bắt đầu ngay lúc ban vừa xuất hiện. Nêu tên để bạn nhận ra thứ mình được kê; loại nào và dùng thế nào là quyết định của bác sĩ. Cửa sổ có lợi nhất là những ngày đầu, nên chờ xem vài hôm có đỡ không là cách phổ biến nhất để bỏ mất nó — trong khi biến chứng CDC nhắc tới nhiều nhất lại là đau dây thần kinh kéo dài sau khi ban đã lặn.
Làm gì ngay
Các việc dưới đây không cần đơn thuốc, làm song song với đi khám.
- Ghi lại ngày bắt đầu đau và ngày nổi mụn nước đầu tiên, rồi chụp ảnh vùng ban. Bác sĩ sẽ hỏi đúng hai mốc đó.
- Giữ vùng ban sạch, khô; vẫn tắm nước mát, không chà xát, lau khô nhẹ bằng khăn riêng.
- Che ban bằng gạc sạch hoặc quần áo rộng, mềm: đỡ cọ đau và giảm nguy cơ lây vi rút.
- Chườm mát bằng khăn sạch cho dịu rát; không chườm nóng, không xoa dầu nóng.
- Cần giảm đau trong lúc chờ khám thì hỏi dược sĩ: paracetamol là thuốc thường dùng, nhưng dùng thế nào do bác sĩ hoặc dược sĩ quyết.
Những việc không được làm
- Không chọc, bóp, làm vỡ mụn nước; không bóc vảy khi chưa tự bong — đó là đường vào của nhiễm trùng
- Không bôi lên ban các thứ dân gian: đắp lá, gạo nếp hay đậu xanh nhai, kem đánh răng, vôi, mực, nghệ. Chúng không làm ban lành nhanh hơn, còn dễ nhiễm trùng và làm bác sĩ khó đánh giá
- Không dùng thuốc còn lại từ đợt bệnh của người khác, nhất là corticoid; không tự mua kháng sinh, vì zona do vi rút
Zona lây cho ai, và lây kiểu gì
Đây là chỗ hay hiểu sai nhất. Theo CDC, bạn không thể làm người khác bị zona. Nhưng vi rút trong mụn nước có thể làm người chưa từng bị thuỷ đậu và chưa tiêm vắc xin mắc thuỷ đậu — cùng một vi rút: gây thuỷ đậu lần đầu, nằm im, rồi nhiều năm sau hoạt động lại thành zona.
- Còn lây từ khi mụn nước xuất hiện tới khi ban khô vảy; theo CDC, trước và sau khoảng đó thì không lây. Lây qua tiếp xúc với dịch mụn nước hoặc hít phải hạt vi rút từ đó — khác thuỷ đậu, zona không lây qua ho hay hắt hơi
- Che kín ban, không dùng chung khăn, tránh tiếp xúc gần với phụ nữ mang thai chưa từng bị thuỷ đậu, trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch
Khi nào phải đi viện
Đi khám NGAY, đừng chờ qua đêm, nếu: ban hoặc đau ở một bên mặt, quanh mắt, chóp mũi; mắt đỏ, đau mắt, nhìn mờ, sợ sáng — theo CDC, zona ở mặt có thể ảnh hưởng tới mắt và gây mất thị lực. Cũng đi ngay nếu: ban mọc cả hai bên người hoặc lan nhiều vùng; đau đầu dữ dội, cổ cứng, lú lẫn, ngủ gà, co giật; méo miệng, yếu một bên mặt, nghe kém, ù tai, chóng mặt; vùng ban sưng đỏ lan nhanh, nóng, chảy mủ kèm sốt; người đang điều trị ung thư, dùng thuốc ức chế miễn dịch, sau ghép tạng hay nhiễm HIV. Gọi 115 nếu khó thở, lú lẫn nhanh hoặc co giật.
Nên được khám trong 24–72 giờ, kể cả khi chưa có dấu hiệu nào ở trên:
- Vừa nổi mụn nước, dù còn ít và chưa đau nhiều — đây là lúc thuốc có lợi nhất
- Đau một bên người mấy ngày chưa rõ nguyên nhân, nhất là người trên 50 tuổi
- Người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh nền; đau tới mức không ngủ được
- Ban ở vùng sinh dục, hậu môn, hoặc kèm bí tiểu; hoặc bạn không chắc đây là zona hay kiến ba khoang
Tại nhà và tại cơ sở y tế
Phần lớn ca zona ở người khoẻ mạnh được điều trị ngoại trú: khám, dùng thuốc theo đơn, rồi theo dõi tại nhà — phần chăm sóc và theo dõi đó điều dưỡng Y Tế Xanh làm được. Nhưng lần khám đầu để có đơn thuốc kháng vi rút thì phải tới bác sĩ, và mọi ca liên quan tới mắt chúng tôi nói thẳng là cần cơ sở y tế.
Thông tin trên dựa theo tài liệu công khai của CDC Hoa Kỳ về zona và không thay cho việc thăm khám. Việc dẫn nguồn CDC ở đây không ngụ ý CDC chứng thực Y Tế Xanh hay dịch vụ của chúng tôi.
Cần tư vấn cụ thể cho người thân của bạn? Gọi hotline 094 368 81 15 (24/7) — gọi hotline để hỏi và đặt lịch là miễn phí. Y Tế Xanh có bác sĩ tới nhà khám, điều dưỡng thực hiện y lệnh (tiêm, truyền, thay băng), tư vấn từ xa bằng cuộc gọi video và rà soát đơn thuốc đang dùng; tư vấn từ xa chuyên sâu hoặc những lần sau là dịch vụ có phí. Với trẻ nhỏ chúng tôi chỉ nhận khám và xử trí cấp tính — không nhận chăm sóc dài ngày tại nhà, trẻ sơ sinh hay sản phụ. Chúng tôi xác nhận khu vực bạn ở có nhân sự và báo giá minh bạch trước khi thực hiện.
